Қазақстан Республикасы Президентінің қыркүйек айындағы Жолдауында Парламентті реформалау міндеті айқындалып, бірпалаталы модельге көшу мүмкіндігін талқылау және осы бағытта конституциялық өзгерістерді дайындау қажеттігі атап көрсетілді. Кейінірек, қаңтар айында өткен Ұлттық құрылтайдағы сөзінде Мемлекет басшысы парламенттік жаңғыртудың маңыздылығын тағы да нақтылай түсті.
Осы тұрғыда қолданыстағы Конституцияға көптеген жекелеген, нүктелік түзету енгізудің орнына жаңа Конституция қабылдау форматын таңдау ішкі нормалардың үйлесімділігін және қабылданатын шешімдердің орнықтылығын қамтамасыз етуге ұмтылыс ретінде қисынды көрінеді.
Меніңше, Конституцияның жаңа мәтінін әзірлеу туралы шешімге төмендегідей өзара сабақтас факторлар ықпал етуі мүмкін:
Сыртқы ортадағы «тектоникалық» өзгерістер: геосаяси және геоэкономикалық белгісіздіктің күшеюі, қауіпсіздік пен коммуникация режимдерінің трансформациясы институционалдық болжамдылықтың маңызын арттырып, өкілеттіктерді бөлу, жауапкершілік пен шешім қабылдау рәсімдері тұрғысынан анағұрлым орнықты «конституциялық матрицаны» талап етеді;
Мемлекеттік билік жүйесін жаңартуға деген ішкі сұраныс: әлеуметтік және экономикалық реформаларды жедел жүзеге асыру қажеттігі жағдайында бұл сұраныс институттардың сапасымен, рәсімдердің ашықтығымен, өкілеттіктердің айқындылығымен, билік жауапкершілігінің нақты кепілдіктерімен және адам құқықтарын қорғау тетіктерінің тиімділігімен қамтамасыз етіледі;
Қоғамдық және мемлекеттік дамудың құндылықтық бағдарларын нақтылауға деген сұраныс: өзгерістер кезеңіндегі қоғамдық топтасу әділеттілік, заңдылық, қоғамдық келісім, тарихи сабақтастық және болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілік қағидаттарын айқын айқындауды көздейді.
Жалпы алғанда, осы және өзге де мән-жайлар бастапқы парламенттік күн тәртібінің конституциялық жаңғырту деңгейіне дейін кеңеюін түсіндіреді. Институттардың өзара тығыз байланысы жағдайында жекелеген, бөлшектеп енгізілетін өзгерістер конституциялық мәтіннің ішкі үйлесімсіздігі тәуекелін жиі туындатады, ал жүйелі түрде құрылған жаңа акт белгіленген рәсімдер сақталып, тиісті қоғамдық легитимация қамтамасыз етілген жағдайда жария биліктің неғұрлым сараланған әрі теңгерімді моделін қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Енді жобаға енгізілген жекелеген жаңашылдықтар мен олардың конституциялық-құқықтық әлеуетіне тоқталайын.
Айрықша назар аударатын дүние – кіріспе бөлігінде алғаш рет «азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын бұлжытпай сақтау» қағидаты тікелей бекітілуі. Осы арқылы құқықтар мен бостандықтарға құрмет конституциялық бірегейлік деңгейіне көтеріліп, жария биліктің легитимділігін айқындайтын базалық өлшем ретінде орнығады. Мұндай құндылықтық бекіту құқық шығармашылығы, құқық қолдану және конституциялық түсіндіру үшін, әсіресе құқықтық коллизияларды шешу, олқылықтарды толықтыру және құқықтарды шектеудің шамалылығын бағалау барысында, орнықты бағдар бола алады.
Кіріспе бөлімінде «Әділетті Қазақстан» идеясы мен «Заң мен Тәртіп» қағидатының көрсетілуі конституциялық мәтіннің құндылық өзегін қалыптастырып, құқық үстемдігінің басымдығына, заң мен сот алдындағы теңдікке, мемлекеттің жауапкершілігіне және құқықтық реттеудің болжамдылығына айрықша назар аударады. Интерпретациялық тұрғыдан алғанда, бұл адал әрі тиімді жария басқару стандарттарының маңызын күшейтеді. Нақты мәнінде, кіріспе ережелері билік өкілеттігін жүзеге асырудың жол берілетін шектеріне талаптар қоятын және басқарушылық шешімдерді бағалау өлшемдерінің ашықтығын арттыратын нормативтік-бағдарлық негіздерге айналады.
Кіріспе бөлімінде мәдениет пен білімге, ғылым мен инновацияларға берілген айрықша басымдық мемлекеттің жеке тұлғаны дамытуға және қоғамның зияткерлік әлеуетін арттыруға бағытталған стратегиялық бағдарын мемлекеттік құрылыстың ұзақмерзімді басымдығы ретінде айқындайды. Осы арқылы әлеуметтік мемлекеттілік айқын жасампаз (инвестициялық) өлшемге ие болады: білім беруді, ғылымды және мәдени дамуды қолдау адами капиталды қалыптастыруға, технологиялық жаңғыртуға және елдің ұзақмерзімді бәсекеге қабілеттілігін нығайтуға бағытталған конституциялық басымдық ретінде бекітіледі.
Жоба ғылыми, техникалық және көркем шығармашылық еркіндігін тікелей кепілдендіреді. Ғылыми және техникалық саланың Конституция деңгейінде жаңғыртылып бекітілуі дербес мәнге ие: бұл академиялық еркіндіктерді нығайтады, инновациялық қызмет үшін неғұрлым қолайлы құқықтық орта қалыптастырады және зияткерлік қызметті қорғау аясын кеңейтеді.
Жобаның елеулі артықшылықтарының бірі – Қазақстан Республикасының демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет екендігі туралы формуланың неғұрлым айқын әрі нақты бекітілуі. «Өзін бекітеді» деген тұжырымнан тура мағынадағы «болып табылады» деген ұғымға көшу нормативтік айқындықты арттыруға және конституциялық модельдің кемелденгендігін орнықтыруға бағытталған қадам ретінде қарастырылуы мүмкін.
Жобада «әркімнің еңбек етуге құқығы бар» деген норманың бекітілуін қолданыстағы «әркімнің еңбек ету бостандығына құқығы бар» деген формуламен салыстырғанда, меніңше, жеке тұлғаның конституциялық мәртебесінің әлеуметтік-құқықтық өлшемін мазмұндық тұрғыдан күшейту және әлеуметтік мемлекет идеясының неғұрлым айқын көрінісі ретінде бағалауға болады.
Еңбек ету бостандығы мемлекеттің араласу шектерін белгілеп, жеке тұлғаның автономиясын кепілдендірсе, еңбек етуге құқық мемлекеттің осы құқықты жүзеге асыру үшін әлеуметтік-экономикалық және құқықтық жағдайларды қамтамасыз ету жөніндегі міндетін айқындайды.
Меніңше, талқылауды қажет ететін жаңашылдықтар ретінде төмендегілерді атап өтуге болады.
Жобада мемлекеттік биліктің үш тармағының тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін пайдалану негізінде жұмыс істеуі туралы конституциялық құрылыстың іргелі формуласы ашық түрде қайта жаңғыртылмаған. Аталған норма дәстүрлі түрде жүйеқұраушы функция атқарып келеді: ол бір мезгілде жария биліктің біртұтастығын да, сонымен қатар тиісті институционалдық ұйымдасуының конституциялық тетігін де бекітеді. Бұл норманың болмауы өкілеттіктерді ажырату, институтаралық коллизияларды шешу және өкілеттіктердің шамадан тыс шоғырлануына жол берілетін шектерді бағалау кезінде нормативтік айқындықты әлсіретуі мүмкін. Осыған байланысты тежемелік және тепе-теңдік қағидатын бұрынғы формуланы қалпына келтіру арқылы немесе мазмұны жағынан соған тең келетін баламалы құқықтық конструкция арқылы тікелей әрі екіұшты түсіндірмеге жол бермейтін түрде бекіту орынды деп саналады.
Жоба мәтінінде Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттардың ұлттық заңдардан басымдығы туралы қағидаттың тікелей бекітілгені байқалмайды. Конституциялық-құқықтық жүйеде мұндай норма құқықтық тәртіптің үйлесімділігін қамтамасыз ету және халықаралық міндеттемелердің мүлтіксіз орындалуы тұрғысынан шешуші маңызға ие, сондай-ақ халықаралық актілерде бекітілген жеке тұлға құқықтарын қамтамасыз ету үшін мемлекеттің ішкі құқықтық кепілдіктерді қалыптастыру жөніндегі міндетін айқындайды. Айқын формуланың болмауы заң мен халықаралық шарт арасындағы коллизиялар туындаған жағдайда құқық қолдануды қиындатып, сот практикасының бірізділігін әлсіретуі мүмкін. Осыны ескере отырып, аталған қағидатты Конституцияда сақтап, оны заң техникасы тұрғысынан дәл әрі анық тұжырымдау орынды деп саналады.
Жалпы жаңа Конституция жобасы конституционализмнің дәстүрлі қағидаттарына негізделген заң үстемдігі мен әлеуметтік әл-ауқатты нығайту үшін айтарлықтай әлеуетті көрсетеді, сонымен бірге болашаққа назар аударады. Негізгі Заң жобасы мемлекеттік басқаруды одан әрі жаңғырту және адам құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың тиімділігін арттыру үшін берік негіз бола алады.
Ермек БӨРІБАЕВ
І. Жансүгіров атындағы Жетісу университетінің Басқарма төрағасы – ректор
