«Қыз баланы тәрбиелеу – болашақ ұрпақтың іргетасын қалау, адамгершілік құндылықтарды сақтау және әрбір адам құрметке, қадір-қасиетке әрі бақытты өмір сүруге лайықты қоғам қалыптастыру».
Жай ғана форум емес, ел болашағы туралы маңызды әңгіме
2026 жылғы 6 қарашада Талдықорған қаласындағы «Тіл сарайы» мәдени орталығында «Қыз баланы тәрбиелеу – ұлтты тәрбиелеу» тақырыбында қалалық форум өтті. Іс-шараны Талдықорған қаласының «Ішкі саясат бөлімі» мемлекеттік мекемесінің тапсырысы бойынша «ҚОС ҚАНАТ ЖЕТІСУ» қоғамдық бірлестігі ұйымдастырды.
Форумға қоғам өкілдері, сала мамандары, белсенді әйелдер, қоғамдық қайраткерлер және өскелең ұрпақ тәрбиесіне бейжай қарамайтын азаматтар жиналды. Басқосудың басты мақсаты – қыз балалардың құқықтарын қорғау, олардың жан-жақты дамуына жағдай жасау, отбасылық құндылықтарды нығайту және салауатты қоғам қалыптастыру мәселелерін кеңінен талқылау болды.
Алайда бұл кездесудің мазмұны бала тәрбиесі туралы дәстүрлі әңгіме аясынан әлдеқайда кең болды. Форумның негізгі өзегіне бүгінгі қыз балаға деген көзқарас арқылы ұлттың ертеңін қалыптастыру мәселесі айналды.
Өйткені қыз бала – тек қамқорлық пен қорғауды қажет ететін бала ғана емес. Ол – болашақ тұлға, кәсіби маман, ғалым, ұстаз, дәрігер, кәсіпкер, басшы, қоғам қайраткері және өз елінің азаматы. Ол ертең шешім қабылдайды, жаңа идеялар ұсынады, келер ұрпақты тәрбиелейді және мемлекеттің дамуына үлес қосады.
Сондықтан қыз тәрбиесін тек отбасының міндеті немесе жеке педагогикалық мәселе ретінде қарастыруға болмайды. Бұл – қоғамдық жауапкершілік, адам қадір-қасиеті, тең мүмкіндік және ел болашағының сапасы туралы маңызды мәселе.
Форумның ашылуы – маңызды өзгерістерге бастар қадам
Форумның ашылуында Талдықорған қаласының Ішкі саясат бөлімінің өкілі Рахым Жоламанович Тұрланов құттықтау сөз сөйлеп, іс-шараның маңыздылығына тоқталды.
Форумның ашылуында өскелең ұрпақ тәрбиесінде отбасы, қоғам, білім беру ұйымдары мен қоғамдық бірлестіктердің күш біріктіруінің маңыздылығы атап өтілді. Мұндай іс-шараларды өткізу – бір күндік талқылаумен шектелмей, жүйелі әрі үздіксіз жұмысты қажет ететін өзекті мәселелерге қоғам назарын аударудың маңызды мүмкіндігі.
Форум модераторы, «Жетісу облысының Азаматтық альянсы» заңды тұлғалар бірлестігінің (қауымдастығының) жетекшісі Дания Салимбаевна Қыдырбаева болды. Ол мазмұнды диалогтың өрбуіне, өзекті мәселелердің жүйелі талқылануына және қатысушылар арасындағы пікір алмасудың нәтижелі өтуіне бағыт берді.
Бағдарлама аясында арнайы шақырылған спикерлердің де орны ерекше болды. Атап айтқанда, «ҚОС ҚАНАТ ЖЕТІСУ» қоғамдық бірлестігінің жетекшісі Елена Николаевна Радионова, Жетісу облысының ҮЕҰ Азаматтық орталығының басшысы Жанат Ерхановна Төлемісова, сондай-ақ «Жетісу облысының мүмкіндігі шектеулі жандардың облыстық қоғамы» қоғамдық бірлестігінің басшысы, «Жетісу облысының Азаматтық Альянсы» заңды тұлғалар бірлестігінің атқарушы директоры Әсел Мақсұтқызы Барибаева, «Жетісу облысының Азаматтық патрулі» қоғамдық бірлестігі филиалының директоры, «Алтын Адам креатив орталығы» қоғамдық бірлестігінің төреғасы Динара Серікқызы Бакирова, «Талдықорған әйелдерді қолдау орталығы» қоғамдық бірлестігі басшысының орынбасары, «Жанұйя» отбасын қолдау орталығының басшысы Жанар Болатқызы Нұрмұханова, Жетісу облысы денсаулық сақтау басқармасының облыстық психикалық денсаулық орталығының дәрігер наркологы Талшын Сағдатқызы Мұхамеджан, «ҚОС ҚАНАТ ЖЕТІСУ» қоңамдық бірлестігі, психология магистірі Айнұр Тұрлыбекқызы Байбулатова, Көпбалалы ана Сымбат Қайратқызы Тұтқаева, Талдықорған қаласындағы «28 ілмек» клубының басшысы, ерікті кәсіпкер Жанна Жақанқызы Сакович және 15 орта мектебінің әдеп құқық жұмысы жөніндегі менторы Риза Хамитовна өз ой-пікірлерін ортаға салды.
Әрбір спикердің сөзі тәрбие рөлі, ересектердің жауапкершілігі, адамгершілік бағдарлар, балалық шақтың қауіпсіздігі және қыз баланың қабілетін ашып, өмірлік әлеуетін жүзеге асыруына жағдай жасау мәселелеріне арналды.
Ұсынылған түрлі көзқарастар тақырыпты жан-жақты қарастыруға мүмкіндік беріп, бір маңызды ойды айқындай түсті: қазіргі қыз баланы тәрбиелеу – тек ұлттық дәстүрді жеткізу ғана емес, сонымен бірге оны қарқынды өзгеріп жатқан заманға бейім, білімді, саналы әрі жауапты тұлға етіп қалыптастыру.
Бағынуға үйретуден – дербес тұлға қалыптастыруға
Форумның негізгі идеяларының бірі – тәрбие ұғымына деген көзқарасты қайта зерделеу қажеттілігі болды.
Ұзақ уақыт бойы қоғамдық санада қыз тәрбиесі көбіне тілалғыштық, ұяңдық, тәртіп сақтау және болашақ отбасылық өмірге дайындық ұғымдарымен байланыстырылып келді. Әрине, үлкенді сыйлау, мейірімділік, жауапкершілік, адалдық пен отбасылық құндылықтар адамның адамгершілік тұрғыдан қалыптасуындағы маңызды негіздер болып қала береді.
Алайда қазіргі өмір шындығы тәрбиеге бұдан да кең тұрғыдан қарауды талап етеді.
Бүгінде қыз баланы тек айналасына ыңғайлы болуға үйрету жеткіліксіз. Ең маңыздысы – оның өзіне сенімді, білімді, дербес шешім қабылдай алатын, сыни ойлайтын, жеке шекарасын қорғай білетін және өз әрекетіне жауапкершілікпен қарайтын тұлға болып қалыптасуына көмектесу.
Тәрбие қыз бала болғаны үшін ғана оған түрлі тыйымдар мен шектеулер қою жүйесіне айналмауы керек. Керісінше, оның алдынан жаңа мүмкіндіктер ашып, қабілетін танып, өзіне және өзгелерге құрметпен қарауды үйретуі тиіс.
Қыз бала өзінің пікірі маңызды екенін, оның дауысы естілуге лайық екенін және армандары қолдауға тұрарлық екенін сезініп өсуі қажет.
Осындай көзқарас жауапкершіліктен қорықпайтын, кәсіби тұрғыдан дамуға ұмтылатын, қоғамдық өмірге белсенді араласатын және өз елінің өркендеуіне үлес қосатын саналы әйелдер буынын қалыптастырады.
Қыз балалардың құқықтарын қорғау – қоғам кемелдігінің көрсеткіші
Форум аясында қыз балалардың жан-жақты дамуы мен құқықтарын қорғау мәселелеріне ерекше назар аударылды.
Қазіргі балалық шақ қауіпсіздікке, сапалы білім алуға, спортпен және шығармашылықпен айналысуға, цифрлық технологияларды меңгеруге, көшбасшылық қабілеттерін дамытуға мүмкіндік беретін ортада өтуі тиіс.
Әрбір қыз бала өзінің қызығушылығы, қабілеті мен талпынысына сәйкес өмірлік жолын таңдауға мүмкіндік алуы қажет.
Сонымен қатар қоғам назарынан тыс қалмауы тиіс мәселелер де аз емес. Олардың қатарында зорлық-зомбылық, психологиялық қысым, буллинг, кемсітушілік, мәжбүрлеу, адамдық қадір-қасиетті қорлау және баланың жеке шекарасын бұзу сияқты келеңсіз жағдайлар бар.
Бұл ретте құқықтық ағартудың маңызы ерекше. Өз құқықтарын білу – жай ғана ресми талап немесе мектеп бағдарламасының бір бөлігі емес. Бұл – жеке қауіпсіздікті қамтамасыз етудің маңызды құралы.
Қыз бала сыйластықтың не екенін, қандай әрекеттерге жол берілмейтінін, қиын жағдайда кімнен көмек сұрауға болатынын білуі керек. Ең бастысы, ол зорлық-зомбылық немесе қауіп төнген жағдайда жалғыз қалмауы тиіс.
Балалардың қауіпсіздігіне жауапкершілік тек мемлекеттік құрылымдарға ғана жүктелмейді. Ата-аналар, педагогтер, психологтер, әлеуметтік қызметкерлер, қоғамдық ұйымдар мен жергілікті қоғамдастық өкілдері біртұтас қолдау жүйесінің құрамдас бөлігі болуы қажет.
Кейде мәселені дер кезінде байқау, сенімді әңгіме немесе баланы мұқият тыңдауға дайын ересек адамның болуы оның өміріндегі шешуші сәтке айналуы мүмкін.
Балалық шақ үшін ең қауіпті нәрсе – ашық қатыгездік қана емес, көмек көрсете алатын адамдардың бейжайлығы.
Отбасы, мектеп және қоғам: тәрбиенің біртұтас кеңістігі
Тұлға тәрбиесі отбасынан басталып, мектепте жалғасады және қоғамда қалыптасады.
Балаға махаббат, сенім, құрмет, жауапкершілік пен адами қарым-қатынастың алғашқы үлгісін беретін – отбасы. Қыз бала үлкендердің іс-әрекетін бақылай отырып, олардың өнегесінен үйренеді. Ол тек айтылған сөздерді ғана емес, жасалған әрекеттерді де бойына сіңіреді.
Егер отбасында оның пікірі құрметтеліп, онымен санасып сөйлесіп, қызығушылықтары қолдау тауып, қателігі үшін кемсітілмесе, бойында өз қадірін сезіну мен өзіне деген сенімділік қалыптасады.
Ата-аналар үшін қызынан тек жақсы баға мен тәртіпті талап ету жеткіліксіз. Оның ішкі жан дүниесіне үңіліп, сезімдерін, армандарын, жоспарлары мен уайымдарын тыңдай білу де маңызды.
Ал мектеп білім мен мүмкіндіктердің, тұлғалық дамудың кеңістігі болуы тиіс. Бүгінгі ұстаз – тек ақпарат жеткізуші емес, баланың қабілетін ашуға, сыни ойлауын дамытуға, ынтымақтастық пен сыйластық мәдениетін қалыптастыруға көмектесетін тәлімгер.
Қоғамдық ұйымдар мен мәдениет мекемелерінің рөлі де ерекше. Олар балалар мен жастардың дамуына, қарым-қатынас жасауына, білімін жетілдіруіне және қоғамдық өмірге араласуына мүмкіндік беретін қосымша алаңдар қалыптастырады.
Сондықтан тәрбие үйдің немесе мектептің қабырғасымен шектелмеуі керек. Ол баланы құрметтеу ортақ нормаға айналған бірыңғай құндылықтар жүйесін талап етеді.
Гендерлік мәдениет: тең мүмкіндік пен дәстүрге құрмет
Қоғамдық диалогтың маңызды бағыттарының бірі – гендерлік мәдениет мәселесі болды.
Қазіргі қоғамдағы гендерлік мәдениет, ең алдымен, адам қадір-қасиетін құрметтеуді, әділеттілікті, өзара түсіністікті және өзін-өзі жүзеге асырудағы тең мүмкіндіктерді білдіреді.
Белгілі бір кәсіп, қабілет немесе қоғамдық рөл тек әйелдерге немесе тек ерлерге ғана тән деген ескірген түсініктер адамның мүмкіндігі мен кәсіби болашағын шектемеуі тиіс.
Қыз бала инженер, дәрігер, ғалым, кәсіпкер, педагог, спортшы, басшы немесе қоғам қайраткері болуды армандай алады. Оның кәсіби болашағын стереотиптер емес, таланты, білімі және жеке таңдауы айқындауы қажет.
Сонымен бірге теңдік туралы заманауи түсінік ұлттық дәстүрлерден бас тартуды білдірмейді.
Керісінше, қазақ халқының әйелге құрмет, ананы ардақтау, балаға қамқорлық, қонақжайлық, мейірімділік, өзара көмек және үлкенді сыйлау сияқты асыл рухани құндылықтары қазіргі тәрбиенің де негізіне айналуы тиіс.
Дәстүр мен дамуды бір-біріне қарсы қоюдың орнына, олардың арасынан үйлесім табу маңызды.
Мәдени мұраны сақтау адамға лайықты өмір сүруге, айналасындағыларды құрметтеуге және салауатты қарым-қатынас орнатуға көмектескенде ғана өзінің шынайы құндылығын арттыра түседі.
Цифрлық дәуір және тәрбиеге қойылатын жаңа талаптар
Бүгінгі қыз бала алдыңғы буынмен салыстырғанда мүлде басқа ақпараттық кеңістікте өсіп келеді.
Әлеуметтік желілер, цифрлық платформалар, жасанды интеллект және үздіксіз ақпарат ағыны білім алу мен өзін-өзі дамытуға орасан зор мүмкіндіктер ашады. Алайда олармен бірге кибербуллинг, интернеттегі қудалау, манипуляция, жеке ақпараттың таралуы, өзгелердің бағасына психологиялық тәуелділік және сыртқы келбет пен жетістікке қатысты жасанды стандарттар сияқты жаңа қауіптер де пайда болуда.
Сондықтан заманауи тәрбие цифрлық сауаттылықты, ақпаратты сыни тұрғыдан бағалауды, жеке деректерді қорғауды және интернетте қауіпсіз қарым-қатынас жасауды үйретуі қажет.
Қыз бала өзінің құндылығы әлеуметтік желідегі жазылушылар санына, лайкқа немесе өзгелердің күткен талаптарына сәйкестігіне байланысты емес екенін түсінуі керек.
Нағыз сенімділік барлығына ұнауға тырысудан емес, өзінің кім екенін, қандай мүмкіндіктерге ие екенін және өз болмысымен өмір сүруге құқылы екенін түсінуден басталады.
Ересектер балалардың цифрлық өмірін тек бақылап қана қоймай, оларға ақпараттық кеңістікте дұрыс бағдар табуға, туындаған мәселелерді ашық талқылауға және заманауи технологияларға жауапкершілікпен қарауға көмектесуі тиіс.
Болашақ әйел – бүгінгі қыз баладан басталады
Қыз тәрбиесі неліктен ұлттың дамуы үшін соншалықты маңызды?
Өйткені қыз балалардың білім алуы, денсаулығы, қауіпсіздігі және өзін-өзі жүзеге асыру мүмкіндіктері елдің адами капиталының сапасымен тікелей байланысты.
Білім алған, қажетті ақпарат пен мүмкіндіктерге қол жеткізген, отбасы мен қоғамның қолдауын сезінген қыз болашақта экономикалық, ғылыми, мәдени және қоғамдық өмірге белсенді араласа алады.
Алайда қыз баланың құндылығын оның болашақтағы ана, жар немесе отбасы ұйытқысы рөлімен ғана шектеуге болмайтынын ерекше атап өткен жөн.
Ең алдымен, ол – өз құқығы, қабілеті, арманы және өмірлік мақсаты бар дербес тұлға.
Ана болу оның болашағындағы маңызды таңдаулардың бірі болуы мүмкін. Бірақ қоғам оның мүмкіндіктерін тек осы рөл арқылы бағаламауы тиіс.
Мықты әйел – отбасы мен ұлттық дәстүрге қарсы тұлға емес. Ол – өз бетінше ойлай алатын, шешім қабылдайтын, өзіне және жақындарына қамқорлық жасайтын, кәсіби тұрғыдан дамитын әрі қоғамның игілігін арттыруға үлес қосатын азамат.
Сондықтан қыз балалардың біліміне, қауіпсіздігіне және жан-жақты дамуына салынған инвестиция – тұтас елдің болашағына салынған инвестиция.
Сөзден іске: болашақ ұрпақ алдындағы қоғамдық жауапкершілік
«Қыз баланы тәрбиелеу – ұлтты тәрбиелеу» форумының айрықша маңызы – қоғамның түрлі күштерін ортақ міндет төңірегінде біріктіру мүмкіндігінде.
Мұндай кездесулер тек сөз сөйлеп, пікір алмасатын алаң ғана емес. Олардың шынайы құндылығы талқыланған идеялар нақты іс-әрекетке айналған кезде көрінеді.
Балалар мен ата-аналардың құқықтық сауаттылығын жүйелі түрде арттыру, қыз балалардың қарым-қатынас жасауына және өзін-өзі дамытуына қолайлы кеңістіктер қалыптастыру, білім беру және мәдени бастамаларды қолдау, отбасы мен мектептің өзара байланысын нығайту, зорлық-зомбылық пен кемсітушіліктің кез келген түріне төзбеушілік мәдениетін қалыптастыру – маңызды міндеттер.
Әсіресе қоғамдық ұйымдардың халық, сала мамандары және мемлекеттік құрылымдар арасындағы байланысты нығайтатын дәнекер ретіндегі қызметін жалғастыруы маңызды.
Осындай бастамалар арқылы қоғамдық белсенділік мәдениеті қалыптасып, балалық шақтың мәселелері біреудің ғана емес, баршаның ортақ жауапкершілігі екені айқындала түседі.
«ҚОС ҚАНАТ ЖЕТІСУ» қоғамдық бірлестігінің ұйымдастыруымен өткен форум да маңызды әлеуметтік мәселеге қоғам назарын аударып, мазмұнды қоғамдық диалог қалыптастыруға мүмкіндік берген бастамалардың бірі болды.
Ұлт болашағы әрбір балаға деген құрметтен басталады
Форумның негізгі идеясына қайта оралсақ, «Қыз баланы тәрбиелеу – ұлтты тәрбиелеу» деген атаудың астарында терең мағына жатыр.
Бұл тек қыз балаларды қалай тәрбиелеу керектігі туралы әңгіме емес. Бұл – қоғамның өзінің болашағын қандай деңгейде көргісі келетіні туралы мәселе.
Біз баланың еркін дамуына жағдай жасай аламыз ба? Оның пікірін тыңдаймыз ба? Оны зорлық-зомбылық пен әділетсіздіктен қорғай аламыз ба? Білім алуына, мамандық таңдауына, кәсіби өсуіне, отбасын құруына және армандарын жүзеге асыруына мүмкіндік береміз бе?
Осы сұрақтарға берілетін жауаптар жекелеген балалардың ғана тағдырын емес, бүкіл қоғамның адамгершілік, зияткерлік және мәдени дамуын айқындайды.
Қыз баланы тәрбиелеу – оны алдын ала белгіленген өмір сценарийіне дайындау емес. Бұл – оның өз өмір жолын өзі таңдап, өз тарихын жазуына көмектесу.
Оған болашақ қоғамнан жай ғана орын дайындау жеткіліксіз. Біз бүгін оның қорықпай өсетін, шектеусіз білім алатын, арманы үшін айыпталмайтын, стереотиптерге тәуелсіз дамитын және өз қадір-қасиетін сезініп өмір сүретін қоғам қалыптастыруымыз қажет.
Өйткені қуатты ұлт даңғаза сөздер мен әдемі ұрандардан басталмайды. Ол – қорғалған балалық шақтан, жеке тұлғаға деген құрметтен, ата-ананың даналығынан, ұстаздардың жауапкершілігінен және қоғамның жанашырлығынан басталады.
Бақытты қыз тәрбиелеу – болашақта мықты тұлғаның қалыптасуына жол ашу. Оған бүгін қолдау көрсету – елдің ертеңіне үлес қосу. Ал оның қадір-қасиетін құрметтеу – тұтас ұлттың болашағын құрметтеу.
«Қыз баланы тәрбиелеу – ұлтты тәрбиелеу» қалалық форумының басты идеясы да осында: қоғамның болашағы ертең емес, бүгін қалыптасады. Ол әрбір қыз баладан, әрбір отбасынан және жаңа ұрпақ алдындағы жауапкершілігін терең сезінетін әрбір ересек адамның іс-әрекетінен басталады.
