Әр азамат заңды білуге міндетті

270
Дереккөз

Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев “Тәуелсіздігімізді алғаннан кейін бізге бүгінгі өмір шындығымен және алдағы уақытпен бірге қадам басып, өткен ұрпақтың іс-тәжірибесі мен жарқын болашаққа деген сенімді жинақтаған негізгі заң қажет болды. Тәуелсіз Қазақстанның Конституциясы ашық және демократиялық қоғам орнатудың негізгі принциптерін баянды етуге тиіс болатын”,-деді. 1995 жылы 30 тамызда жалпыхалықтық референдум  нәтижесінде адамның құқықтары мен бостандығын,  негізгі міндеттерін түбегейлі анықтайтын құжат Ата Заңымыз қабылданды. Зерттеушілердің пікіріне сүйенсек, ел тыныштығын сақтап, саяси тұрақтылыққа баса мән берер, елдіктің бастауы болып табылатын құжат —  әлемдегі жалпыадамзаттық құндылықтарды дәріптейтін ең үздік 50 конституцияның қатарына кіреді. Мереке қарсаңында жеке сот орындаушы Иманғали Құдайбергеновпен өткен сұхбатты назарларыңызға ұсынамыз.

Мемлекеттің, елдің тәуелсіздігін, демократиялық құндылықтарын айқындайтын негізгі құжат – Конституция. Конституцияның қоғамдағы рөлі қандай?

Жер жүзіндегі әрбір Тәуелсіз мемлекеттің басты заңы – Конституция болуы міндетті. Ата – бабаларымыз ұзақ уақыт аңсаған арманына,  еліміз  Тәуелсіздікке қол жеткізгелі  қарыштап, өркендеуде. Қазақстан дербес, зайырлы, құқықты, демократиялық  Тәуелсіз  мемлекет екені   алғашқы  1993 жылғы Ата Заңымызда  жарияланды. Онда мемлекеттік билікті басқарудың барлық жүйесін нығайту, экономикалық реформаны жүргізе отырып, елді сол кездегі терең дағдарыстан шығару, жас мемлекеттің сыртқы саясатын қалыптастыру, ішкі саяси тұрақтылықты қамтамасыз ететін заңдық негіздер сынды төрт басты мәселеге  назар аударылу қажет болатын. Алайда, алғашқы заңда бұл мақсат-міндеттер толығымен қамтылмағандықтан өзгерістер енгізуге тура келді. Осылайша 1995 жылы Конституциямыз  қайта қабылданды. Бұл жөнінде ұлт көшбасшысы “Қазақстан жолы” атты кітабында “Біз үшін дамудың әртүрлі сатыларында тұрған, сан алуан әлеуметтік-мәдени, ұлттық және басқа да ерекшеліктері, әр түрлі құқықтық жүйесі бар елдердің Конституциясы басты мәселені — тұрақтылықты нығайтудағы, халықтың әл-ауқатын жақсартудағы және демократияны дамытудағы қол жеткен табыстарын ұғыну маңызды болды. Ізденіс географиясы да ауқымды болатын — ол Еуропаны, Азияны, Солтүстік және Латын Америкасын қамтыды. Мен өз басым тікелей әлемдегі жиырма елдің конституциясын талдап, олардан конспекті жасап алдым. Нәтижесінде, жаңа Конституцияның қажеттігі туралы шешім қабылдамас бұрын бізде бес жылдық жинақталған тәжірибе болды. Біз содан негізгі басымдықтарды, мақсаттарды ажыратып, оларға жетудің құралдарын үйрендік. Конституцияны қабылдау қарсаңында ондаған жылдар бойы азаматтарымыздың ой-санасында қордаланып қалған стереотиптерді жою үшін, мемлекет пен қоғамды түбегейлі реформалау барысында пайда болатын көптеген объективті және субъективті проблемаларды шешу үшін бірнеше жылға созылған табанды жұмыстар атқаруға тура келді. Иә, кейде біздің шешімдеріміз жартыкеш, ымырашыл сипатта да болды. Кез келген жаңа істе болатыны сияқты, қателіктер де жіберілетін. Осының бәрі сол кездерде анық өтпелі сипатта болған мемлекеттік институттар мен заңнамалық қызметтерден көрініс тауып отырды. Бірақ, сол бір қиын-қыстау жылдарды еске алғанда, елімізді күрделі әлеуметтік катаклизмдерге соқтырмай, аман сақтап, әлемдік қауымдастықтың тең құқықты мүшесі ретіндегі осы заманғы мемлекет  құру үшін не керектің бәрін істегеніме, мемлекетті құруға қызмет жасағаныма сенімдімін”, — деп жазады. Онда мемлекетіміздегі  Президенттік билік белгіленді. Ол шешім өте дұрыс болды. Себебі, тәй-тәй басып  жаңа аяғына тұрып келетін жас  мемлекетке билікті әрі-бері тартқыламай бір адам ғана басқаруға тиіс еді. Президентіміз өзінің данышпандылығымен көп   жылдық бағдарламалар қабылдап, халық үмітін толығымен ақтады. Конституция мемлекеттің негізгі заңы. Басқа барлық заңдар осының  негізінде қабылданады.  Сондықтан тәуелсіз мемлекетіміз әрбір адамның, әрбір жанұяның, сәбилердің, ата-ананың, әйелдердің, мемлекеттік және мемлекеттік емес органдардың, жалпы халықтың қызметтері мен жеке құқықтары Конституциямен қаралады. Конституция негізімен қабылданбаған заң тетіктері Конституциялық кеңеспен күші жойылады және өзгертулер енгізіледі. Қорыта келгенде Конституция қоғамда басты рөл атқарады.

-Ата Заңымыздың басты ерекшелігіне тоқталып өтсеңіз.

Ата Заңымыздың ең басты ерекшелігі – ол адам факторы. Заңда “Қазақстан Республикасы өзін зайырлы, демократиялық, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орныққанда оның ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандығы”-деп көрсетілген. Қазақстан Президенттік, Парламенттік, Үкіметтік басқарудан тұратын біртұтас мемлекет. Ал, сол  мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы – халық.

-Халықтың заң тұрғысындағы сауаттылық деңгейі қандай?

Мемлекетімізде халықтың заң тұрғысындағы сауаттылығы заман ағымы мен сұранысқа қарай күннен күнге артып келеді десе де болады. Алайда, бұл орайда бір қиындық бар. Соңғы кездері   қылмыстық , азаматтық, әкімшілік, салық т.б. заңдарға өзгерістер, түзетулер, қосымша  баптар енгізілуіне байланысты  халық  осының барлығын дер кезінде  меңгере   алмай отыр.Электрондық, цифрлық  заң кодекстарын әрбір азамат меңгеріп  алу үшін біршама уақыт қажет. Жақын арада бәрі де өз орнына келетініне сенімдіміз.Сондада қарапайым халықтың осының барлығын  игеруге деген ынтасы жоғары.

-Халық қандай заңды білуге тиіс?

Еліміздің кез келген  азаматы Қазақстан Республикасының негізгі заңдарын білуі тиіс, тіпті, міндетті. Ал, ол үшін өскелең ұрпақтың заңдарды  мектеп табалдырығынан бастап  білгені жөн. Заңды білсең құқығыңды қорғай аласың, өзгенің құқығын таптамайсың. Қазір прокурор, адвокат, жеке сот орындаушысы күнделікті кеңес беріп, құқықтарды қорғауға көмектеседі. Бәрі де ақысыз. Сол үшін “Нұр Отан” ғимаратында халыққа көмек ретінде кеңсе ашылғанын айтып өткім келеді.

-Бізде құқықтық тәрбие нашар дегенді жиі естиміз. Көпшілік шараларда куә боламыз. Оны нығайту үшін қайтпек керек?

 Мемлекетіміз жастарға құқықтық тәрбие беру ісіне үнемі басты назар аударып келеді. Сондықтан да әр оқушының санасына құқықтық нормаларды жеткізу, жеткізіп қана қоймай оның күнделікті мінез-құлық нормасына айналдыру үшін жасалатын шаралар құқықтық тәрбиенің міндеті болып табылады. Құқықтық тәрбие негізі отбасынан басталады. Яғни, балаға жалпы тәрбие беріп қана қоймай, құқықтық тәрбиені де назардан тыс қалдырмау қажет. “Көпшілік шараларда куә боламыз” деп дұрыс айтасыз. Құқықтық тәрбие ең әуелі мәдениетті жетілдірудің негізі. Кейде жастардың бейәдеп қылықтарына қарап қынжыласың. Ондай қадамға бару құқықтық сананың төмендігі деген сөз.Ұрпақты тәрбиелеу біздің басты міндетіміз. Бауыржан атамыз “Тәртіпке бағынған құл болмайды” демекші ең алдымен тәртіп керек. Отанын, халқын қастерлеуге, құқықтық нормаларды меңгеруге, өз ісіне жауап беруге, заң бұзушылықтың алдын алуға үйрету қажет.

Оқырмандарға жүрекжарды тілегіңізді білдірсеңіз.

Тарихымызда “Қасым ханның қасқа жолы”, “Есім ханның ескі жолы”, Әз-Тәукенің “Жеті жарғысы” сынды заң үлгілері болғандығы баршамызға мәлім. Солардың жалғасы ретінде қалыптасқан  айбары асқан, дәулеті тасыған егемен еліміздің Ата Заңының  негізі қаланған күнмен баршаңызды құттықтаймын.   Бұл құжат біздің егемен ел, дербес мемлекет екендігімізді дәлелдейді. Еліміздің мерейін тасытқан заңдық күші бар басты құжатымыздың әр қазақстандық үшін маңызы зор. Ата Заңды ардақ тұтқан еліміздің тұрғыны әрі  маман  ретінде Конституциямыздың ғұмырлы, Тәуелсіздігіміздің тұғырлы болуын тілеймін.

Бөлісу
Share on FacebookTweet about this on TwitterEmail this to someoneShare on VK