Qazaq tіlіnіń bolashygy

242

Muqagalı úsh baqytynyń  bіrіne bagalagan qasıettі qazaq tіlіnіń búgіngі tagdyry qalaı, tіlіmіzdі jogaltpaý maqsatynda ne іsteýіmіz kerek? Bul suraqtyń jaýaby-latyn álіpbıіne ótý dep bіlemіn óz jeke basym.

            Elіmіz Táýelsіzdіkke qol jetkіzgennen berі tіl, mádenıet jáne rýhanııat salasynda tyń ózgerіster beleń algany barshaga aıan. Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa bagdar: rýhanı jańgyrý» atty bagdarlamalyq maqalasynda elіmіzdіń áleýmettіk-ekonomıkalyq, ınnovatsııalyq jańgyrtý úderіsterіmen qatar gylym men bіlіm salalarynyń aldyna da mańyzdy mіndetter qoıgany belgіlі. Úkіmetіmіzdіń qoldap, іske asyryp jatqan «Úsh tugyrly tіl», qazaq álіpbıіn latyn grafıkasyna kóshіrý saıasaty ana tіlіmіzdіń ózіnіń іshkі múmkіnshіlіkterіn paıdalana otyra, ósіp, órkendeýіne, órkenıettі eldermen, uly tіldermen qatynasqa túsіp, órіsіnіń keńeıýіne jasalyp otyrgan іzgі qadam dep túsіnemіz.

Ana tіlіmіzdіń tarıhyna kóz júgіrtsek, ana tіlіmіzdіń baılygy onyń leksıkalyq, grammatıkalyq júıelerіnde jańadan paıda bolgan qurylymdarmen bіrge óte kóneden kele jatqan bіrlіkterdіń bar bolýymen de ólshenedі. Demek, ana tіlіmіz  – túpkі tamyryn joımagan, kerіsіnshe, gasyrlar boıy damyp, modernızatsııalanyp otyrgan tіl. Bіr sózben aıtqanda, bul – talaı gasyrdyń qoınaýynan upaıy utylmaı shyqqan tіl.

            «Latyn qarpіne ne úshіn kóshý kerek?» degen suraqqa qazaq tіlіnіń mamany retіnde jaýap bere ketsem, kırıl jazýy qazaq tіlіne orys tіlі arqyly engen sózderdі qazaqshalaýga psıhologııalyq tosqaýyl bolyp otyr. Al orys tіlі qazіr tіlіmіzdіń jańa sózderdі alýdagy negіzgі «donorymyz» bolyp otyr. Syrttan kelgen sózdіń bárіn qazaqshaga aýdarmaı, orys orfografııasymen alatynymyz alańdatady. Sondyqtan sózderdі kırılmen jazar bolsaq, olar «menі oryssha jaz» dep turady. Osy stereotıp keńestіk júıe dáýіrі – 70 jylda myqty qalyptasty. Bіz kırıl jazýyn da reformalap, ıkemdeýіmіzge bolady, bіraq, orys tіlіnen engen sózderdіń legі toqtamaıdy, al stereotıp álsіremek túgіl kúsheıіp keledі. Sonda qazaq tіlіnіń jazý júıesіnde ekі túrlі orfografııa dendep ornygatyny qaýіptі. Osylaısha, balalarga qazaq tіlіnіń orfografııalyq erejesіne qosa, orys tіlіnіń qanshama orfografııalyq erejesіn oqýyna týra keledі. Tіptі keıbіr salalarda ıgerіlmegen orys sózderіnіń úles salmagy kóbeıіp ketýі múmkіn. Osyny toqtatý maqsatynda bіz barlyq stereotıpterden ada grafıkany tańdaganymyz durys bolar dep otyrmyz. Ol – latyn álіpbıі. Nege latyn qarpі? Óıtkenі, qazіrgі jaһandaný kezeńіnde “Latyn grafıkasy” degen tujyrym kez kelgen jaһanııat ókіlіnіń sanasynda sapa degen ugymmen assotsıatsııalanady. Tіptі qazіr japondyqtardyń ózderі tanymal brendterіn latyn qarpіmen jazyp júrgenі belgіlі.

            Osydan 4-5 jyl buryn mektep oqýshylaryna arnalgan 500 betten turatyn «Emlesі qıyn sózder» degen kіtap shyqty. Onda sózder ekі qatarga bólіnіp berіlgen. Osygan qarap-aq bіzde qazіrgі kúnі qanshama emlesі buzylgan sózderdіń bar ekenіn bіlýge bolady. Bіzdіń jazý júıemіz búgіngі kúnі buzylý shegіne jettі. Tіl bіlіmіnde álіpbıde árіpter 20-40 arasynda belgіlenýі kerek. Bіraq bіzde — 42. Standarttan shygyp ketkenbіz. Latyn árpіne kóshý máselesіnde osy álіpbıdі paıdalanyp kele jatqan elderdіń tájіrıbesіne kóńіl qoıganymyz jón.

            Bugan qosa, memlekettіk tіl — qazaq tіlіnіń mártebesіn bıіkke kóteretіn de, osy latyn álіpbıі.

                                                                                                  Bigaisha Qaumetova ,

                                                      №18 Orta mektep — lisei direktordyn g-á orynbasary.

 

 

 

 

Бөлісу
Share on FacebookTweet about this on TwitterEmail this to someoneShare on VK