Сыбайлас жемқорлық азаматтардың мемлекеттік органдарға деген сенімін әлсіретіп, қоғамдағы әділдік қағидатына нұқсан келтіреді. Оның зардабы күнделікті өмірде де сезіледі: азаматтың мәселесі уақтылы шешілмейді, қызмет алуда кедергілер туындайды, бюджет қаражаты тиімсіз жұмсалады. Сондықтан сыбайлас жемқорлыққа жол ашатын себептерді дер кезінде анықтап, оларды жою — маңызды міндет.
Қазақстан Республикасының «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңында алдын алуға бағытталған бірқатар шаралар көзделген. Олардың қатарында сыбайлас жемқорлыққа қарсы мониторинг, тәуекелдерді талдау, қоғамда сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру, шектеулерді сақтау және мүдделер қақтығысын болдырмау бар.
Алдын алудың негізгі бағыттарының бірі — мемлекеттік органдар қызметінің ашықтығы. Азамат қандай қызметті қалай алатынын, қандай құжаттар қажет екенін және өтініші қанша уақытта қаралатынын білуі тиіс. Талаптар түсінікті әрі баршаға бірдей болғанда, негізсіз кедергілер мен заңсыз делдалдыққа мүмкіндік азаяды. Қызмет көрсету тәртібі туралы ақпараттың қолжетімділігі, қабылданған шешімдердің негізді түсіндірілуі және өтініштерге уақтылы жауап берілуі осы тұрғыдан маңызды.
Мемлекеттік қызметтерді электрондық форматта көрсету де алдын алуға ықпал етеді. Өтініштің қаралу барысын бақылау, кезектілікті сақтау және қабылданған шешімдерді тіркеу рәсімдердің ашықтығын арттырады. Сонымен бірге цифрлық қызметтер халыққа түсінікті әрі қолайлы болуы қажет. Оларды пайдалану кезінде қиындыққа тап болған азаматтарға тиісті кеңес пен көмек көрсетілуі керек.
Тағы бір маңызды шара — сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін талдау. Мұндай жұмыс барысында заңсыз әрекетке жағдай туғызуы мүмкін рәсімдер мен кемшіліктер зерттеледі. Мысалы, шешім қабылдау өлшемдерінің нақты болмауы, артық құжаттардың сұратылуы немесе бақылаудың жеткіліксіздігі тәуекел туғызуы мүмкін. Талдаудың нәтижесі анықталған мәселені нақты шешуге бағытталуға тиіс. Ол үшін жауапты тұлғаларды, орындалу мерзімін белгілеп, қабылданған шаралардың нәтижесін бақылау қажет.
Мемлекеттік қызметшінің жеке жауапкершілігі де ерекше орын алады. Қызметтік өкілеттікті жеке пайдаға пайдалануға жол берілмеуі тиіс. Мүдделер қақтығысы туындаған немесе оның туындау мүмкіндігі белгілі болған жағдайда, қызметші бұл туралы тікелей басшысына не ұйым басшылығына жазбаша хабарлауға міндетті. Мәселен, қаралатын мәселе қызметшінің жеке мүддесіне қатысты болса, шешімнің бейтараптығын қамтамасыз ететін шаралар қабылдануы қажет.
Алдын алу жұмысының маңызды бөлігі — қоғамда адалдық құндылықтарын орнықтыру. Заңның 9-бабында сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру білім беру, ақпараттық және ұйымдастырушылық шаралар арқылы жүзеге асырылатыны көрсетілген. Бұл бағыттағы түсіндіру жұмыстары азаматтарға өз құқықтарын білуге және жемқорлыққа төзбеушілік ұстанымын қалыптастыруға көмектеседі.
Адалдық тәрбиесі отбасынан басталып, мектепте, оқу орнында және еңбек ұжымында жалғасады. Баланы әділ болуға, өзгенің еңбегін бағалауға, жауапкершілікпен әрекет етуге үйрету — осы тәрбиенің негізі. Жастармен кездесулерде өмірлік жағдайларды талқылап, заңсыз ұсынысқа қалай жауап беру керектігін түсіндіру пайдалы. Мұндай жұмыстың нәтижесі өткізілген кездесулердің санымен ғана емес, адамдардың білімі мен мінез-құлқындағы өзгерістермен бағалануы керек.
Жетісу облысында да алдын алу шараларын тұрғындардың күнделікті сұраныстарымен байланыстыру маңызды. Жер, тұрғын үй, әлеуметтік көмек және мемлекеттік қызметтерге қатысты түсінікті ақпарат беру, азаматтардың ұсыныстарын тыңдау, қайталанатын шағымдардың себептерін анықтау осы жұмыстың тиімділігін арттыра алады. Ашық кездесулер мен қоғамдық талқылаулар нақты мәселелердің шешілуіне ықпал еткенде ғана халықтың сенімі нығаяды.
Сыбайлас жемқорлықтың алдын алу әр адамның күнделікті таңдауынан көрінеді. Мемлекеттік қызметшінің әділ шешімі, азаматтың мәселені заңды жолмен шешуге ұмтылысы, басшының ашық әрі жауапты жұмысы қоғамда адалдықты орнықтырады. Осындай ұстаным ортақ дағдыға айналғанда, сыбайлас жемқорлыққа мүмкіндік те азаяды.
ҚР Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің Жетісу облысы бойынша департаменті, Сыбайлас жемқорлықтың алдын алу басқармасының бас маманы Б.Сақбайұлы.
