Бұған дейінгі мақаламызда («Реформалар мәні – 5: Ықпалды Парламент») еліміздегі өкілді биліктің трансформациясы туралы сөз қозғаған едік. Содан бері реформалар одан әрі жалғасын тауып, 2026 жылғы 15 наурызда өткен жалпыхалықтық референдумда қазақстандықтардың 87 пайыздан астамы жаңа Конституцияны қолдап дауыс берді. Қоғамның елді жаңарту мен жаңғыртуды көздейтін сұранысына жауап беретін бұл тарихи таңдау ұлт бірлігінің берік негізіне айналып, тұрақсыздық белең алған кезеңде сыртқы сын-қатерлерді еңсеру үшін дер кезінде қолға алынған нақты шара болғаны сөзсіз.
Бүгінде президенттік реформалар жай ғана өзекті емес, олар жаһандық өзгерістер ағынының ажырамас бөлігіне айналды. Әлемдегі қуатты күш орталықтарының бұрынғы жүйесі әлсіреп, жаңа күштер қалыптасып келе жатқан кезеңде өз егемендігін бәрінен жоғары бағалайтын, біртұтас ұлт қана жаңа әлемде лайықты орнын таба алады. Біз геосаяси дауылға дайын екенімізді көрсеттік. Бұл біртұтас, Әділетті Қазақстан үшін жаңа мүмкіндіктерге жол ашады.
ҚҰБЫЛМАЛЫ ӘЛЕМ
Соңғы ширек ғасыр бойы саясаттанушылар құбылмалы әлем туралы жиі айтып келді. Алайда бұл ұғым негізінен белгілі бір тұрақты ағыста жүріп жатқан эволюциялық өзгерістерді білдіретін. Ал бүгінде әлемдегі өзгерістердің қарқыны күшейген сайын бұл теориялық пайымдаулардың өзі алаңдаушылық тудыра бастады. Өткен жыл, ай не тіпті апта ішіндегі жаһандық оқиғаларға талдау жасайтын әлемдік БАҚ материалдарын шолып шықсаңыз, алда үлкен бейберекетсіздік тұрғандай әсер қалдырады. Әлемдік тәртіпті шайқалтып, жолындағының бәрін жайпап өтетін тоқтаусыз күштің – еңсерілмес дауылдың жақындап қалғанын, тіпті басталып кеткенін сездіретіндей.
Шынымен солай ма? Бұл сұраққа жауап беру үшін әлемдік тәртіп дегеніміз не екенін қарастырайық. Тәртіп, ең алдымен, мүдделер теңдігі мен оны сақтаудың жалпы ережелері екені анық.
Осы тұрғыдан алғанда, халықаралық қатынастар жүйесі туралы қазіргі көзқарастың негізі 17-ғасырда Батыс Еуропада болған жойқын отыз жылдық соғыстан кейін қаланды. Оның салдары бұрынғы барлық әскери қақтығыстағы шығыннан асып түсті. Вестфаль бейбіт келісіміне қатысушылар уақыт өте келе бүкіл әлемнің қатар өмір сүруіне үлгі болған негізгі қағидаттарды сақтауға міндеттенді.
Вестфаль әлемдік тәртіп жүйесінің негізгі қағидаттары баршаға мәлім, олар: мемлекеттік егемендік, аумақтың тұтастығы және ішкі істерге араласпау; егемен мемлекеттердің көлеміне немесе күш-қуатына қарамастан олардың ресми теңдігі; күштер тепе-теңдігі; діни сенім бостандығы; халықаралық шарттарды сақтау міндеттемесі; ұлттық мүдделердің басымдығы.
Бүгін жаһандық шахмат тақтасындағы негізгі ойыншылар аталған қағидаттардың бәрін дерлік бұзып отырғанын көру қиын емес. Дегенмен соңғы жүз жылдағы тарихи оқиғаларға жалпылама зер салғаннан-ақ мойындалған халықаралық нормалардың тым өрескел бұзылуын, соның салдарынан қатыгез жергілікті қақтығыстарды санамағанда, кем дегенде, екі дүниежүзілік соғыстың орын алғанын байқауға болады.
Әрбір жаһандық апаттан кейін халықаралық қатар өмір сүру қағидаттарына белгілі ескертулермен оралуға әрекет жасалады. Мәселен, бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін жеңімпаз державалар Версаль-Вашингтон әлемдік тәртіп жүйесін құрды, нәтижесінде Ұлттар лигасы атты ұжымдық халықаралық орган пайда болды. Алайда үстемдік ету шекарасын қайта бөлуге ұмтылу және жеңілгендерді кемсіту жүйенің тұрақсыздығына алып келді де, 30-жылдардың аяғында ол жылдам ыдырады. Соның салдарынан әлем адамзат тарихындағы ең ауқымды соғысты бастан өткерді.
Соғыс басталғаннан кейін екі жыл өткен соң, яғни 1941 жылы АҚШ пен Ұлыбритания Атлант Хартиясына қол қойды, оған кейінірек КСРО мен басқа жиырмадан астам мемлекет қосылды. Хартия, шын мәнінде, әлемді Вестфаль қағидаттарына оралтуға жасалған әрекет болды және соғыстан кейінгі жаһандық тәртіптің негізін қалады. Бұл тәртіп 1945 жылы әлемнің шамамен барлық егемен мемлекеті мүше болған БҰҰ-ның, халықаралық бейбітшілікті сақтау, ұжымдық қауіпсіздік пен ынтымақтастықты дамыту институтының құрылуымен беки түсті.
Алайда осыдан кейін іле-шала, 1946 жылы қырғиқабақ соғыс, екі үстем державаның жаһандық геосаяси қарсыласуы басталды: соғыстың бір жағында Варшава пактісі бойынша одақтастарымен бірге КСРО тұрса, екінші жағында НАТО-дағы одақтастарымен бірге АҚШ тұрды. Бұл ретте қырғиқабақ соғысты екі тарап бірдей тартылған жергілікті қақтығыстар қыздыра түсті. Ол үшін Вьетнам мен Ауғанстандағы соғысты айтсақ та жеткілікті. Біріншісі АҚШ-тың имиджіне соққы беріп, оларды 30 жылға жуық уақыт тікелей әскери қақтығыстарға қатысудан бас тартуға мәжбүрлесе, екіншісі Кеңес Одағының ыдырауына себеп болды. Тұтастай, биполярлық әлемнің тепе-теңдігін ережелер емес, ядролық армагеддон алдындағы үрей ұстап тұрды.
Қырғиқабақ соғыста жеңіске жеткеннен кейін, 90-жылдары батыс әлемі жеңімпаз ретінде дүние жүзіне либералды демократия қағидатын таратумен жаңа жүйе құруға тырысты. Осымен идеологиялық қайшылық, жаһандық революция мен соғыс аяқталады, эсхатологиялық «тарихтың ақыры» болады деп күтілді. Шындық бұл үмітті күл-талқан етті. 1990 және 2020 жылдар аралығын «ақырған отызжылдық» деуге болады. Бұл әлемнің түпкір-түпкіріндегі қанды қақтығыстармен қатар болған геосаяси өзгеріс уақыты еді. Негізгілерін естеріңізге сала кетейін:
1990-1991: Парсы шығанағындағы соғыс; 1991-2001: Югославия соғысы; 1998-2003: Ұлы Африка соғысы – WWII уақытынан бергі өлім-жітімі ең көп зұлмат соғыс; 2001-2021: АҚШ үшін екінші Вьетнамға айналған Ауғанстан және 2003-2011: Ирактағы соғыс; 2008: Ресей-Грузия қақтығысы; 2014-2024: Сириядағы азаматтық соғыс; 2022: Украинада соғыстың басталуы, 2023-2025: Газа секторындағы соғыс; 2026: АҚШ пен Израильдің Иранға қарсы әскери операциясы және бүкіл Таяу Шығыста жағдайдың күрт шиеленісуі.
Осындай үздіксіз қақтығыстар тізбегін отыз жылдан астам уақытқа созылған үшінші дүниежүзілік соғыс деп қарауға болады. Бұған қоса, өрт ошағын сөндіруге тырысқан барлық әрекет жалынды одан әрі өршіте түсті: Ньютонның үшінші заңына сай кез келген әрекет тең қарсылық тудырды.
Ұжымдық қауіпсіздік институттары, ең алдымен, БҰҰ, сондай-ақ ЕҚЫҰ тарапынан әлемдік процестерге қандай да бір ықпал ету мүмкіндігі жоғалды. Тіпті, бұл жағдай орныға түскен тұрақсыздық процесінің бір бөлігіне айналды. Халықаралық бюрократия бірде-бір қақтығыстың алдын ала алмады, тараптарды одан әрі қарсыласуға итермелейтін дәрменсіз декларациялармен ғана шектелді.
Әлем психологиялық тұрғыдан да, ең бастысы, ресурстар жағынан да титықтады. 2008 жылғы қаржылық дағдарыстан есін әрең жинаған жаһандық экономика пандемиядан кейін рецессияға ұшырады. Соның салдарынан экономикалық өсімнің қарқыны 2008 жылға дейінгі «алтын дәуірмен» салыстырғанда айтарлықтай төмендеді. Ирак пен Ауғанстандағы оқиғалар көрсеткендей, демократияны сырттан күштеп енгізу және бөтен құндылықты сіңіру коалиция елдері үшін тым ауыр әрі қауіпті тұзақ болды. Тіпті, бұл саясат ұзаққа созылған қақтығыстарға алып келген елеске айналды. Осылайша, либерализм ұранымен қалыптасқан Батыс жетекшілік еткен монополярлық әлемдік тәртіп өз ішкі қайшылықтарының салдарынан әлсіреді.
«Ақырған отызжылдықтың» басты сабағы айқын: бірде-бір мемлекет немесе мемлекеттер тобы өз идеологиясын өзгелерге күштеп енгізіп, бүкіл әлемді толық бақылауда ұстай алмайды. Тіпті, одақтастарымен бірге әрекет ететін АҚШ сияқты ірі державаның да ресурсы шексіз емес. Оларды сақтап, толықтыру үшін ұзақмерзімді дағдарысқа ұрындырмайтын тұрақты даму қажет.
Иран төңірегіндегі жағдай көрсетіп отырғандай, мұндай өңірлік ірі қақтығыстар жаһандық экономикаға үлкен әсер етеді. Атап айтқанда, Парсы шығанағындағы дағдарыстың ушығуы мұнай нарығының тұрақсыздануына алып келіп отыр. Бұл, өз кезегінде, мұнай бағасының тұрақтылығына мүдделі Азия мен Еуропаның көптеген елі үшін аса қолайсыз фактор екені сөзсіз.
Сондықтан белгілі бір деңгейдегі сақтықпен айтар болсақ, алдағы уақытта дағдарыстан шығу жолдарын іздеу халықаралық күн тәртібінде басым бағытқа айналуы ықтимал. Егер солай болса, тарих логикасына сүйенсек, келесі кезеңде жаңа әлемдік тәртіпті қалыптастыру үдерісі басталады. Яғни, күштер тепе-теңдігін қайта бөлу және оны қамтамасыз ететін жаңа халықаралық тетіктер жүйесін қалыптастыру мәселесі алдыңғы қатарға шығады.
ЕСЕЙГЕН ӘЛЕМ
Бүгінде жаһандық күш орталықтары бақылаудан шығып кету қаупі бар, Еуропаның қақ ортасындағы және Таяу Шығыстағы соғыстар сияқты болжап болмайтын үдерістерді тежеуге ұмтылуда. Бұл жағдай маневр жасау кеңістігін тарылтып, кез келген сәтте қайтарымсыз нүктеден өтіп кету қаупін күшейтеді.
Бір қарағанда, бұл векторға АҚШ-тың 47-Президентінің екінші каденциясының бірінші жылына тұспа-тұс келген қатаң геосаяси оқиғалар легі қайшы. Атап айтқанда, Америка арнайы жасағының Венесуэла Президентін тұтқындауы және әсіресе, Иранға қарсы әскери операция онсыз да табан тірейтін бар дүниесінен айырылған әлемді кәдімгідей есеңгіретіп жіберді. Сонымен бірге биліктің ережені ұстана бермейтін Дональд Трамптың қолына өтуі тәртіптің қалпына келетініне үміт сыйлаған жаңа кезеңнің хабаршысына айналды. Бұл парадокс емес.
Соңғы кездері қазіргі әлем екіжүздіден арсызға айналды деген пайым бар. Бірақ бұл үстірт баға, идеализм айнасындағы көзқарастың инерциясы. Әлем шындығында есейіп келеді, ал есею оңай процесс емес. Ендігі жерде қамқоршы әрі полиция рөлін қабылдайтын «түзу» көшбасшы, «жақсы адам» жоқ, әмбебап құндылықтар мен идеология да жоқ, әркім өзі үшін жауап береді. Сондай-ақ америкалықтар ұлттық ресурстар есебінен болатын жаһандық альтруизм беруші тарап үшін жай ғана шығын емес, сондай-ақ ол қабылдаушы тарапты инфантилизмге ұшырататынын дер кезінде түсінді.
Жетекші америкалық халықаралық маман Фарид Закария «Ten Lessons for a Post-Pandemic World» атты кітабында америкалықтан кейінгі әлемге көшуді былайша сипаттайды: «Парадокс мынада, Америка өзі жасаған әлемді өзі қиратып жатыр. Бұл кездейсоқ хаос емес, бұл АҚШ-ты сәулетшіден джаггернаутқа айналдыратын ұлттық эгоизмді таңдау».
Алайда бұл жерде джаггернаут – құтыдан шыққан жын емес, керісінше, жаңа іргетас қалауға арналған орынды тазалау үшін ғимаратты қирату логикасындағы прораб. Яғни, бұл оқыс оқиға немесе кездейсоқтық емес. Бұл – саналы стратегия. Ұлттық эгоизмді таңдау кері шегіну емес, қайта көптеген күш орталығының жаңа парадигмасында өмір сүрудің әмбебап үлгісі.
Осы жерде мынадай біржақты бағалау туындайды: орын алған хаосқа прорабтың өзін немесе өзгерістер сәулетшісі – Президент Трампты кінәлау. Тұтастай алғанда, бұл ұстанымды кең форматты экран көрінісін бір пиксельге дейін тарылтып ықшамдаумен салыстыруға болады. Дональд Трамп – жүйені дағдарысқа итермелеген тұлға бейнесі екені сөзсіз. Дегенмен ол болмаған күннің өзінде, объективті процестер (либерализм дағдарысы, баламалы күш орталықтарын жандандыру, ресурс үшін күрес) АҚШ-ты осындай көшбасшыны іздеуге мәжбүрлейтін еді.
АҚШ-тың 47-Президентінің тарихи миссиясы – ескі әлемнің жұмыс істемейтін парадигмасын соңына дейін қирату және әлемді есеюге мәжбүрлеу. Харизмасы мықты, қақтығысқа баруға дайын тұратын және дипломатиялық шарттылықты елемейтін Дональд Трамп бұл рөлді мінсіз орындап отыр. Оның болжап біле бермейтін және бейберекет көрінетін шешімдері бақылаудан шығуға шақ қалған сұрапыл хаосқа барынша қарсы тұра алады.
Америка жотада жарқыраған қаладан өз ресурсы, технологиясы мен әскері бар берік қамалға айналып келеді. АҚШ бұдан әрі Еуропа мен Азияның қауіпсіздігі үшін «жайдан жай» ақы төлегісі келмейді. Ескі ережелердің орнына екіжақты және транзакциялық жаңа ережелер келуде: Дональд Трамп БҰҰ, ДСҰ немесе G7 арқылы жұмыс істегеннен гөрі тікелей «президент президентпен» мәмілелерін жөн санайды. Осы тұрғыдан алғанда, Трамп әкімшілігінің БҰҰ-ның құрамынан және климаттық пактілерден шығу әрекеті – өкпе-реніш емес, ойластырылған стратегия екенін көруге болады.
Алайда Дональд Трамптың екінші каденция кезіндегі әрекеті жай ғана оқшаулану емес. Бұл АҚШ жаңа әлемде міндеттемелер мен ауқымды идеологиялық жүктемелерден азат болатын, өз қатарластарының арасында бірінші орынды иелену үшін ескі әлемдік тәртіпті саналы түрде қирататын радикалдық реализм саясатына көшу. Қанша жерден парадокс болса да, АҚШ пен Иран арасындағы текетірестің әскери қақтығысқа ұласуы соған дәлел. Бұл ретте АҚШ-тың әскери операциясы жаңа даму кезеңіне өтер алдында түйіні тарқатылмаған түйткілдермен есеп айырысып, Таяу Шығыстағы шиеленістің соңғы өзегін біржола жұлып алып тастауға ұмтылған қадам ретінде есептеледі.
Қалай болғанда да, АҚШ стратегиясының мәні өңірде ұзақмерзімді әскери қақтығысты сақтауда емес, керісінше, аса маңызды нүктелерге нақты қысым жасау арқылы аймақтық қауіпсіздіктің жаңа конфигурациясын қалыптастыруға жол ашуында екені анық. Өйткені тарих көрсеткендей, мұндай күрделі әрі шиеленіскен түйінді тек өңірдегі барлық негізгі ойыншылар – Израиль, Араб мемлекеттері, Түркия және Иран – жауапкершілік танытқан жағдайда ғана тарқатуға болады. Сириядағы жағдай соның айқын мысалы.
Осылайша, әлемде халықаралық қатынастардың жаңа парадигмасы қалыптасып келеді. Бұл жүйеде әлемдік тәртіп жоғарыдан төмен қарай емес, өңірлік күштердің тармақталған желісі арқылы қалыптасады. Мұндай күрделі әлемде мемлекеттер өз қауіпсіздігі мен тұрақтылығы үшін жауапкершілікті өздері көтеруге тиіс. Сондай-ақ енді тұрақтылық бұрынғыдай жаһандық әрі өздігінен қамтамасыз етілетін құбылыс ретінде қарастырылмайды. Әлем бұрынғыдан тұрақты бола қойған жоқ және енді бұрынғы қалпына да қайтып келмейді. Бұл – қауіп-қатері де, болжап білуі де қиын жаңа әлемдік тәртіп. Дегенмен ол – бұрынғыдан гөрі ашық, белгілі бір деңгейде шынайы әрі, ең бастысы, Жаһандық Оңтүстік елдері үшін жаңа мүмкіндіктерге жол ашатын жүйе. Мұндай жағдай амбициясы бар орта державаларға, соның ішінде Қазақстанға да, өз даму үлгісін қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Бұл жағдайда Қазақстан – «кіші серіктес» емес, жаһандық нарықтың тең құқылы қатысушысы. Біздің қолымызда баршаға қажет тауар да бар (табиғи ресурстар), қызмет те бар (транзиттік мүмкіндіктер). Енді біз өзіміздің бәсекелестік басымдықтарымызды геосаяси активке айналдырып, Еуразия құрлығында жаңа күштер тепе-теңдігі қалыптасып жатқан кезеңде өз позицияларымызды нығайта аламыз.
ҚАЗАҚСТАН МУЛЬТИПЛЕКСТІК ӘЛЕМДЕ
Америкалық гегемония табан тіреген либералды тәртіптің қирауы, тарифтік соғыстар, АҚШ-тың әлемдік сақшы рөлінен бас тартуы жаңа, орталықтан шығарылған жаһандану процесінде қуатты катализаторға айналды. Әлемдік тәртіптің геометриясы пирамида үлгісінен көлденең желілік құрылым форматына ауысуда. Жаңа сауда жолдарын іздеу, стратегиялық автономиялар мен жергілікті қауіпсіздік жүйесін құру үдерісі жүріп жатыр. Бұрынғы халықаралық қатынастардың орнына икемді, жағдайға сай құрылған одақтар келуде. Мұнда идеология бұрынғыдай маңызды рөл атқармайды. Әлем өркениет тұрғысынан плюралистік ортаға айналуда. Бұл құндылықтарды күштеп сіңіру негізінде туындайтын жаһандық жанжал тәуекелін азайтады.
Регионализмнің ірі теоретиктерінің бірі профессор Амитав Ачарья біз қадам басқан жаңа әлемді «мультиплекстік әлем» деп атады. Әлемнің мультиплексті болып құрылу тұжырымы америкалық гегемонияның орнына келген орталықтан шығарылған, көп қатпарлы жүйе саналатын қазіргі әлем тәртібін білдіреді. Бірақ бұл бірнеше ұлы держава үстемдік етуге ұмтылатын көпполярлы әлем емес. Оған қарағанда мультиплекстік әлем көптеген жаңа ойыншының субъектілігіне мүмкіндік береді. Әлемдік тәртіптің бұл тұжырымдамасы «үшінші әлем» деген анықтамадан әлдеқашан асып, ұлы державалардың көлеңкесінен шығып, сұраныс пен демографияның орталығына айналған Жаһандық Оңтүстік елдеріне қатысты шындықты көрсетеді.
Мультиплексті әлем – қазірдің өзінде қалыптасқан шындық, XXI ғасырдағы есейген, тәуелсіз және әр алуан адамзаттың табиғи күйі. Бұл – көшбасшысы мен қағидасы жоқ, басқарылмайтын, дүлей дауылдың сойқан салуы емес, керісінше, әлем жұртшылығының үнін ескеретін жаһанданудың неғұрлым әртараптандырылған үлгісі.
Сонымен қатар Батыс блогына кіретін мемлекеттер Жаһандық Оңтүстіктің бұл оптимизмімен әрдайым келісе бермейді. Олар жаңа басталған дәуірге «жоғалған жұмақ» призмасы арқылы қарайды. Батыс элиталары үшін бұл – билікке бағынбау салдарынан таяп қалған бейберекетсіздік уақыты. Яғни, G7 көшбасшылығы әлемінің орнына АҚШ-тың беделді саясаттанушысы Ян Бреммер айтқандай, G-Zero әлемі келді. Бұл дегеніміз нөлдік тәртіп, онда бір ел немесе елдер блогы саяси және экономикалық ықпал жасауға қауқарсыз, әлемдік көшбасшы рөлін қабылдауға және жаһандық күн тәртібін ұсынуға құлықсыз болады.
Батыс зиялыларының пікірінше, мұндай көшбасшылықты тұншықтыру жақын уақытта геосаяси рецессияға: одан да ауқымды белгісіздікке, жікшілдікке, жанжалдарға алып келуі ықтимал. Бейберекетсіздікті болдырмау үшін мемлекеттер өздерінің қауіпсіздігі мен экономикалық қауқарын сақтап қалуға тырысып блоктарға біріге бастайды.
Бірақ бүгінде елдердің экономикасы бір-бірімен араласып кеткені соншалық, олар блокта шектеліп қала алмайды. Қалай болғанда да әртүрлі күш орталықтары мен одақтар арасында өзара іс-қимыл жасау үшін кеңістік сақталатын болады. Бұдан басқа, мұндай жүйе жаңа ойыншылардың – орта мемлекеттердің мүддесіне жауап бермейді, олар үшін жаһандық нарықтың барлық қатысушысының мүмкіндіктерін пайдаланып, шұғыл кеңістікке шығу аса маңызды.
Оларға мультиплекстік әлем тәртібі, яғни ұтқырлықты, ресурстарды, қарсы тұра білуді, өз мүдделерін қорғауды талап ететін күрделі көп сатылы экожүйе тиімді. Бұл – орта державалар үшін, яғни, амбициясы бар өңірлік акторлар үшін мүмкіндіктер терезесі. Сондықтан орта державалар өздеріне дербестік, жаһандық құндылықтар тізбегінде лайықты орын беретін, күш орталығының озбырлығынан қорғайтын, жаңа қауіпсіздік одақтарын құруға және дамуға жол ашатын мультиплекстік әлем жасақтауға мүдделі.
Қазақстан – мультиплекстік әлем шындығына ойдағыдай бейімделген орта державаның айқын мысалы. Бұл жай ғана сәттілік немесе кездейсоқ жағдай емес. Бұл – әлемдік аренада өз болмысын дәлелдеген мақсатты стратегияның нәтижесі. Орасан зор дипломатиялық тәжірибесінің арқасында әлем картасындағы еліміздің болашағын көре білген Президентіміз бар деген сөз.
Бізде геосаяси тұрғыдан өсу үшін мұнай, Менделеевтің атақты кестесі, қуатты адам капиталы, әлемнің төрт бұрышымен тоғысқан географиялық орналасу сияқты қажетті алғышарттар әрқашан болды. Алайда осы элементтердің әрқайсысы отыз жылдан астам уақыт бойы синергетикалық әсерсіз өз бетінше жұмыс істеп келді. Біз алып көршілердің тасасында тұрған үлкен әлемнің шетіндегі ұзын көлеңкесі бар кішкентай ел болып қала бердік.
Сондықтан Президентіміз Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың елді өңірдегі көшбасшы әрі маңызды тізбек ретінде мультиплекстік әлемнің жүйесіне кіріктіру жолында жасаған жүйелі қадамдары нағыз жетіспей тұрған элемент немесе синергияны іске қосқан кілт болды. Бұл жерде Мемлекет басшысының бастамаларын шартты түрде бір-бірімен тығыз байланысты негізгі үш бағытқа бөлуге болады. Олар, түптеп келгенде, жаһандық тұрақсыздық жағдайында біздің субъект ретінде танылуымызға, сондай-ақ егемендігімізді нығайтуға бағытталды.
Бірінші – орта держава дипломатиясы.
Екінші – көпвекторлық 2.0: күш орталықтары арасындағы теңгерімнен көптеген халықаралық қатар желіге белсенді қатысуға көшу.
Үшінші – дүниежүзімен өзара әрекет ету үлгісін ауыстыру: ресурстарды сатушыдан негізгі желілік торапқа, ағындардың айнымас диспетчеріне айналу.
Мультиплекстік әлемде ең күшті ел емес, ең икемді ел жеңеді. Президенттік бастамалар Қазақстанды күрделі әлемдік тәртіптің көлденең желісіндегі басты торапқа, яғни хабқа айналдыруды көздейді. Бұл тұрақтылық пен қауіпсіздікке кепілдік береді: егер жүйенің бір буыны әлсіресе, оны басқа байланыстар толықтырып, тұтастықты сақтап тұрады.
Осылайша, Қазақстан геосаясат объектісі емес, белсенді субъект стратегиясын таңдады. Енжар көпполярлықтың орнына негізгі коннектор, өңірлік интегратор, баршаға болжамды серіктес әрі жаһандық желілердегі стратегиялық торап үлгісі келді. Бұл модельдің артықшылығы жеке-дара бағдардың тәуекелінен анағұрлым жоғары, әсіресе, бір күш орталығына баламалы түрде тәуелді болумен салыстырғанда тиімділігі еселеп арта түседі.
Қазақстан күрделі мультиплекстік әлемде – жойқын дауылдың құрбаны емес, ол бағдар, идея мен мүдде тоғысында өзінің капиталын ұлғайтып отырған белсенді ойыншы. Біздің жаңа ұстанымымыз – бір тарапты таңдау емес, барлық тарапқа бір мезгілде қажет болу. Ұлы державалар блоктарда бәсекелесіп жатқанда, Қазақстан егемен әрі релевантты ел мәртебесін сақтай отырып, көптеген қатар байланыстан ұпайын түгендеп отыр. Бұл – өмірдің буырқанған теңізінде Президент Қасым-Жомарт Тоқаев қалыптастырған жаңа модель.
ОРТА ДЕРЖАВАНЫҢ ЫҚПАЛДЫ ДИПЛОМАТИЯСЫ
Қазақстанның орта держава ретінде мойындалуын еліміздің жаңа жаһандық ұстанымының танылуы деп бағалауға болады. 2024 жылғы қаңтарда Германияның «Ғылым мен саясат қоры» беделді ғылыми-талдау орталығы (SWP) «Орта державалар – халықаралық саясаттағы маңызды акторлар» атты зерттеуін жариялады.
Аталған жинаққа он екі мемлекет енгізілді. Олардың қатарында Түркия, Израиль, Сауд Арабиясы, Үндістан, Индонезия, Мексика, Бразилия және Қазақстан бар. Зерттеуде бұл елдердің басқа мемлекеттерден маңызды өңірлік немесе халықаралық рөлімен және ықпал ету қабілетімен ерекшеленетіні атап көрсетілген. Сондай-ақ олардың әрқайсысына тән өзіндік сипаттамалар бар екеніне мән беріледі. Олар – географиялық орналасуы, демографиялық әлеуеті, экономикалық көрсеткіштері, табиғи ресурстарға байлығы, әскери қуаты немесе саяси харизмасына қатысты ерекшеліктер.
Сонымен қатар орта державаларға тән үш негізгі белгіге назар аударылған. Біріншіден, әлеуметтік және экономикалық теңдік пен жаһандық әділеттілік мәселелерін алдыңғы орынға қоя отырып, экономикалық дамуға басымдық беру. Екіншіден, тұрақтылық пен қауіпсіздікті қамтамасыз етуге ерекше ден қою. Үшіншіден, ұлттық мүдделер тұрғысынан икемді ынтымақтастық пен әралуандық қағидаттарына сүйене отырып, экономикалық даму мен тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін стратегиялық дербестікке ұмтылу.
Зерттеуде орта державаларға «көзбе-көз серіктестікке» («Partnerschaft auf Augenhöhe») ұмтылу тән екені айтылған. Яғни, бұл ұстаным мемлекеттер экономикалық немесе әскери қуатының айырмашылығына қарамастан, өзара сыйластыққа, теңқұқылы серіктестікке және елдердің бір-бірінің мүдделерін мойындауға негізделген қатынастарды дамытуды көздейді.
Сол 2024 жылдың мамыр айында Euronews-де Президентіміз Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың «Орта державалар мультилатерализмді құтқара алады» атты бағдарламалық мақаласы жарияланды. Мемлекет басшысы ірі державалар арасындағы сенімнің әлсіреуі және шағын мемлекеттердің ықпалы шектеулі болған жағдайда орта державалардың миссиясы арта түсетінін атап өтеді. Президентіміздің айтуынша, дәл осы елдер тұрақтылықты, бейбітшілік пен дамуды қамтамасыз ету үшін халықаралық деңгейде мультилатерализмді нығайтуға бағытталған іс-қимылдарға бастамашы болып, оны ілгерілетуге тиіс.
Осылайша, Қазақстан Президенті орта державалардың құбылмалы әлемнің күрделі дипломатиялық ландшафтындағы ұстанымын айқындап берді: «Әлемдік алпауыт державалар сияқты жаһандық деңгейде ықпалы болмаса да, біз сияқты елдер дүниежүзілік аренада айтарлықтай әсер етуге мүмкіндік беретін экономикалық әлеуетке, әскери мүмкіндіктерге және саяси ерік пен дипломатиялық шеберлікке ие».
Президент бастамаларының логикасы тұрғысынан алғанда, Қазақстанның орта держава ретінде мойындалуы «байқалды – мойындалды» қағидатына негізделген жай ғана констатация емес, ол мақсатты әрі жүйелі жүргізілген саясаттың нәтижесі екенін атап өткен жөн. Бұл не үшін маңызды? Мультиплексті әлемде ресми мәртебе сенім мен мүмкіндіктердің жаңа деңгейіне жол ашып, мемлекетке бірқатар нақты артықшылықтар ұсынады.
Орта державаның стратегиялық автономия жолы оқшауланудан қашып, егемендікті сақтай отырып, блоктар арасында маневр жасауға мүмкіндік береді және тәуекелдерді азайтады. Бұл, әсіресе, Батыс елдерінің Ресей және Қытаймен текетіресі жағдайында айрықша мәнге ие. Өйткені орта держава мәртебесі қандай да бір тарапты біржақты таңдауға мәжбүрлеуден қорғайды.
Қазақстан болжамды әрі сенімді серіктес ретінде арағайын және медиатор беделіне ие болды. Бұл елді басқа орта державаларға үлгі етуге, коалициялар құруға және жаһандық тұрақтылыққа өз үлесін қосуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар өңірлік көшбасшылық ықпал етудің маңызды аспектісіне айналып отыр. Қазақстан орта держава ретінде Орталық Азияда тұрақтандырушы рөл атқарып келеді.
Сенім мен ықпал экономикалық мүмкіндіктерді қамтамасыз етеді, ал серіктестікті әртараптандыру санкция немесе қысым тәуекелін төмендетіп, Батыстан да, Шығыстан да инвестициялар мен технологиялар тартуға көмектеседі. Қазақстан әртүрлі нарықтарға қол жеткізіп отыр, ал оның жауапты әрі бейтарап ойыншы мәртебесі санкциялар жағдайында барлық елді (Қытай, Еуропалық Одақ, Ресей) Қазақстанды өз жобаларында сенімді логистикалық серіктес ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.
Бұл жерде елдің Шығыс пен Батыс, Солтүстік пен Оңтүстік арасындағы стратегиялық көпір рөлі маңызды фактор екенін атап өткен жөн. Қазақстан арқылы 12 халықаралық көлік дәлізі – 5 теміржол және 7 автомобиль жолы өтеді. Бүгінде Қытай мен Еуропа арасындағы құрлық арқылы жүк тасымалының шамамен 85 пайызы еліміздің аумағы арқылы жүзеге асады. 2025 жылдың қорытындысы бойынша транзит көлемі 6,6 пайызға өсіп, 36,9 млн тоннаны құрады. Ал теңіз порттары арқылы контейнерлік тасымал бір жыл ішінде 29 пайызға артты.
Әрине, ұлы державалар арасындағы шиеленіс ушыққан кезеңде мұндай маневр жасау аталған артықшылықтардың құнын арттыра түседі. Сонымен қатар жан-жақты қысымды да күшейтеді. Қазақстанның табысы ішкі тұрақтылыққа, экономикалық орнықтылыққа және дипломатиялық шеберлікке, яғни серіктестердің «қызыл сызығын» кесіп өтпей, нәзік тепе-теңдікті сақтай білуге, сонымен бірге өзінің ұлттық мүдделерін батыл қорғауға тікелей байланысты болатыны сөзсіз.
Орта держава мәртебесі – Қазақстанның стратегиялық активі. Бұл – икемділікке, дипломатия мен прагматизмге негізделген жұмсақ күштің ерекше түрі. Құбылмалы әлемде аталған модель Қазақстанға геосаясаттың құрсауында қалып қоймай, өзінің даму жолы мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін мультиплекстік үлгіні белсенді қолдануға мүмкіндік береді.
КӨПВЕКТОРЛЫҚ 2.0
Сыртқы саясаттағы көпвекторлық – Қазақстанның тәуелсіздік алған алғашқы жылдардан бергі айрықша ерекшелігі болып саналады. Сол жылдары ол егемендікті нығайту үшін күш орталықтары арасындағы тепе-теңдікті сақтауға бағытталған еді және қауіпсіз, тәуелсіз сауда мен дипломатиялық алаң қалыптастыруға септігін тигізді. Тепе-теңдік қағидаты отыз жыл бойы жұмыс істеді. Өйткені жаһандық ережелер салыстырмалы түрде біртұтас болып, ұлы державалар «ортада отырғандарға» шыдаммен қарап келген еді.
Қазір Президентіміз Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев сол тұжырымдаманы жаңа жаһандық сын-қатерлерге бейімдеді. Күш орталықтары арасындағы тепе-теңдіктен Қазақстан белсенді түрде көптеген параллель халықаралық желіге қосыла бастады. Біз бір уақытта ЕАЭО мен ШЫҰ, C5+1 және Еуропалық Одақпен кеңейтілген серіктестік келісіміне қол жеткізіп, Түркі мемлекеттері ұйымы мен Ислам Ынтымақтастығы Ұйымына қатысу арқылы аталған алаңдар тоғысатын торапқа айналып отырмыз.
Қазақстан идеологиясына, саяси бағытына, көлеміне немесе қашықтығына қарамастан геосаяси және экономикалық мүдде үшін барлық елмен, барлық жерде ынтымақтастық орнатуға ашық. Бұл саясат соңғы жылдары бұрынғыдай имидждік емес, нақты кірістермен өлшенетін нәтижелер әкелуде.
Бұл жерде Ресей бағыты ерекше маңызға ие. Президентіміз Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың 2025 жылғы қарашадағы Ресейге мемлекеттік сапары екіжақты ынтымақтастықты жаңа деңгейге көтерді. Нәтижесінде, Жан-жақты стратегиялық серіктестік пен одақтастық жөніндегі декларацияға қол қойылды. Бұл қадам теңдікке, болжамдылыққа және егемендікті өзара құрметтеуге негізделген модельді бекіте түсті. Ресей – Қазақстанның негізгі сауда серіктестерінің бірі. Жалпы, тауар айналымы $27 млрд-тан асады. 2025 жылы біздің импорттағы ресейлік өнімнің үлесі 29,7 пайызға жетті. Ресей Қазақстан экономикасындағы ірі инвесторлардың қатарында. Соңғы бес жылда ресейлік инвестициялар көлемі $14 млрд-қа жетті. Екі елдің атом энергетикасы мен басқа стратегиялық бағыттардағы ынтымақтастығының да келешегі зор.
Соңғы жылдары Қытаймен де қарым-қатынасымыздың қарқыны артқаны белгілі. Екі ел арасындағы мәңгілік жан-жақты стратегиялық серіктестік рухы нақты материалдық игілік әкелді. «Бір белдеу, бір жол» бастамасы біздің өзара тиімді байланысымыздың «күретамырына» айналды. 2025 жылы сыртқы тауар айналымындағы ҚХР үлесі 23,7 пайызға дейін ұлғайып, өзара сауда $34,1 млрд-қа жетті. Қытай Қазақстан экономикасына $27 млрд инвестиция салды. 2025 жылы Қытайдың бүкіл Орталық Азиямен тауар айналымы алғаш рет $106 млрд-тан асты. Бұл Қазақстан жеке-дара емес, күшейіп келе жатқан аймақтық субъектіліктің бір бөлшегі ретінде әрекет етіп отырғанын көрсетеді.
Аймақтағы келесі ірі сауда серіктесі – Еуропалық Одақ. ЕО-ның Орталық Азиямен сауда-саттығының шамамен 80 пайызы біздің елге тиесілі. 2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстанның ЕО елдерімен тауар айналымы $45,1 млрд немесе барлық сыртқы сауданың 31,3 пайызын құрады. Қазақстан еуропалық бизнестің тартылу орталығы болып қала береді. Бұл тек нарықты ғана емес, сонымен қатар инвестициялар, технологиялар мен стандарттарды әкеліп, өнеркәсіптен бастап цифрлық шешімдерге дейінгі ішкі жаңғыртудың сапасын арттыруға мүмкіндік береді.
Дональд Трамптың екінші каденциясынан бастап Қазақстан мен АҚШ-тың арасы бұрынғыдан да жақындай түскені айқын байқалады. Мемлекет басшылары арасында жылы, өзара құрметке негізделген жеке қарым-қатынас орнады. Қазақстан бұған дейінгі Ибраһим келісімі сияқты, АҚШ Президентінің бастамасымен құрылған жаңа Бейбітшілік кеңесінің негізгі қатысушыларының бірі болды. Президентіміз Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев Америка көшбасшысының шақыруымен Кеңестің инаугурациялық отырысына қатысып, «Жасампаздық арқылы бейбітшілік» жобасын қолдайтынын мәлімдеді. АҚШ-тан 2025 жылдың өзінде жалпы $66 млрд-тан астам тікелей инвестиция тартылды. Сондай-ақ $17 млрд көлемінде ірі келісімдерге қол қойылды. АҚШ-тың аймақтағы елдермен сауда-саттығының шамамен 75 пайызы Қазақстанның үлесіне тиесілі екенін де атап өткен жөн.
Қазақстан орта держава ретінде Орталық Азия субъектілігінің локомотиві санатында әрекет етіп келеді. Мемлекет басшыларының консультативтік кездесулері, оларға Әзербайжан Президентінің қосылуы, сондай-ақ C5+ форматын нығайту мен кеңейту өңірді халықаралық процестерде маңызды рөл атқаратын ұжымдық субъектіге айналдырып отыр. Геосаяси ынтымақтастық экономикалық тұрғыдан да бекемделген. Атап айтқанда, 2025 жылы Қазақстанның Орталық Азиядағы көрші мемлекеттермен тауар айналымы 14,4 пайызға өсіп, $8,8 млрд-қа жетті.
Түркі әлемі де өңірлік вектормен тығыз байланысты. Ол бұрын «үлкен дипломатияның мәдени қосымшасы» болып келсе, қазір экономикалық және саяси ынтымақтастықтың негізгі бағытына айналды. Қазір мұнда маршруттар, инвестициялар, қауіпсіздік және технологиялар шешуші факторлар болып отыр. Бұл жағдайда Түркия өзінің артып отырған ықпалымен жеке-дара стратегиялық трек ретінде қалыптасты. Қазақстан Президентінің 2025 жылдың жазындағы Анкараға ресми сапары елдерімізді ынтымақтастықтың жаңа деңгейіне шығарды. Былтыр қазақ-түрік тауар айналымы $5,4 млрд-ты құрап, 2024 жылмен салыстырғанда 8,8 пайызға ұлғайды.
Қазақстан Түркиядан басқа Ислам Ынтымақтастығы Ұйымына мүше өзге де елдермен: БАӘ-мен, Сауд Арабиясымен, Малайзиямен, Пәкістанмен және басқа мемлекеттермен көпжақты ынтымақтастықты белсенді дамытып келеді. Соның аясында сауда-экономикалық байланысқа, логистикалық тізбекке және инвестицияға баса мән беріліп отыр. Қазақстан ислам әлемінде азық-түлік қауіпсіздігін нығайтуды үнемі қолдап отырады. Осы ретте Президентіміз Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың Бейбітшілік кеңесінде айтқан Қазақстанның Газаға азық-түлік көмегін көрсетуге дайын екені туралы ұсынысы аса маңызды. Осы мақсатпен Қазақстан Таяу Шығыстағы диалог пен қауіпсіздік кеңістігін кеңейту тетігі ретінде Ибраһим келісімдеріне қосылу туралы шешім қабылдады.
Қауіпсіздік мәселелері – Қазақстанның проактивті көпвекторлы саясатының негізгі артықшылықтарының бірі. Біз халықаралық құқықтың қатаң сақталуына әрдайым мүдделіміз және даулар мен қақтығыстарды тек саяси-дипломатиялық жолмен шешу қағидатын қолдаймыз. Сондықтан Қазақстан 2024 жылы азаматтық нысандар мен бейбіт халықты әскери қақтығыстардан қорғауға арналған халықаралық гуманитарлық құқыққа саяси міндеттілікті күшейтуді көздейтін Жаһандық бастамаға бастамашы болған алты мемлекеттің бірі болды.
Президентіміз Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев халықаралық ұйымдардың қазіргі институционалдық дағдарысын ескере отырып, Біріккен Ұлттар Ұйымын ауқымды реформалауды және Жаһандық Оңтүстік елдерінің мүдделерін назарға алу үшін БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесін жаңартуды белсенді ұсынып келеді. Мемлекет басшысының бастамалары Бас Ассамблея мен орта державалардың рөлін күшейтуге бағытталған. Бұл қазіргі жағдайда жаһандық қауіпсіздікті, тұрақты бейбітшілікті және әділеттілікті нығайту үшін аса маңызды.
Осылайша, «көпвекторлық 2.0» «романтикалық дипломатиядан» нақты мүдделер дипломатиясына, экономикалық прагматизм саясатына көшуді және құбылмалы дәуірдің сын-қатерлерін еңсеруді көздейді. Бұрын көпвекторлы саясат көбіне саяси имидж құралы болса, қазір бұл мультиплексті әлемдегі даму стратегиясы ретінде қалыптасып отыр. Ол экономиканы дамытуды, әртараптандыруды және өңірлік көшбасшылықты қамтамасыз етудің маңызды әрі пәрменді тетігіне айналуда.
БУФЕРДЕН ХАБҚА: ЖЕЛІЛІК ЕГЕМЕНДІК
Қазіргі әлемде вертикальдық, иерархиялық үлгінің орнына горизонтальдық құрылым келіп жатыр. Оны сипаттау үшін желілік тәсілге мән берген жөн. Яғни, әлемді тек вертикаль (орталық – шеткі аймақ, басшы – бағынышты, ұлы держава – сателлиттер) ретінде емес, ағымдармен байланысты тораптар желісі ретінде қарастыру қажет. Бұрын геосаясат үшін аумақтық бақылау (хартленд, римланд) маңызды болса, қазір аумақ басты ресурс емес; қайта жаһандық желілерге, яғни көлік, қаржы, цифрлық, білім беру желілеріне қосылу маңызды. Қуатты мемлекет – жаһандық ағындар өтетін хаб немесе торап іспеттес. Желілік геосаясаттың формуласы: кімде-кім осындай тораптар мен байланыстарға бақылау жасаса, сол әлемді бақылауына алады.
Қазақстан иерархиялық орталық бола алмайды (АҚШ немесе Қытай сияқты). Бірақ Ресей, Қытай, Еуропа, ислам елдері арасындағы ағындар өтетін торап бола алады. Желілік тәсіл парадигмасындағы көпвекторлық 2.0 дегеніміз – елді көпірге, ал көпірді хабқа айналдыру стратегиясы. Бұл – жаңа әлемдік тәртіп жағдайында сыртқы саясаттың терең трансформациясы. Қазақстан енді ұлы державалардың мүдделеріне бейімделіп қана қоймай, өзіне қажетті күрделі байланыстар желісін қалыптастырады. Мұнда ол тек буфер емес, басты элемент болады.
Қазақстан үшін тораптарды, яғни капитал, ақпарат, ресурстар мен адамдардың желілік ағындары өтетін күш шоғырланатын негізгі нүктелерді белсенді жалғастыру дәуірі басталады. Қарапайым сөзбен айтқанда, біз «бәрімен бірдей жай дос болу» стратегиясынан «елемеуге болмайтын құндылық құру» стратегиясына ауысамыз. Бүгінде егемендік тек физикалық шекарамен ғана емес, жаһандық архитектурадағы ұлттық тораптардың қажеттілік дәрежесімен өлшенеді. Егер классикалық көпвекторлық – жанжалдаспау өнері болса, желілік егемендік – басқаға қажетті болу өнері. Бұл – мемлекеттің өмірлік маңызы бар әлемдік тізбектерге (энергетикалық, логистикалық, цифрлық) барынша терең интеграциялану деген сөз. Оған қандай да бір қысым жасау бүкіл жүйеге залал келтіреді.
Іс жүзінде бұл қалай жұмыс істейді? Ең айқын кейс ретінде Транскаспий халықаралық көлік бағытын алуға болады. Украина қақтығысы басталғалы бері Ресей мен Беларусь арқылы өтетін Солтүстік дәліздің маңызы күрт төмендеді. Енді әлемнің назары Орталық Азия, Кавказ, Түркия мен Шығыс Еуропа арқылы өтетін Орта дәлізге ауып отыр. Бұл – Қытай мен ЕО-ның теміржолмен жүк тасымалдау желілерін байланыстыратын көп тарапты, ұзақмерзімді бірегей жоба. Осы ретте жолдың ең ұзын және 2022 жылдан бастап ең маңызды бөлігі Қазақстан арқылы өтетінін айта кеткен абзал. Орта дәліз бойынша қытайлық тауарлар ЕО нарығына теңіз жолымен тасымалдауға қарағанда, екі есе жылдамырақ жетеді.
Біз үшін бұл тек экономикалық пайда ғана емес, бұрын қарғысқа айналған географияны геосаяси активке айналдырудың тиімді жолы. Қазақстан Қытай мен Еуропа нарықтарын байланыстыру арқылы «сақтандыру полисіне» ие болды. Егер бұрын логистика тек қызмет қана болса, енді ескі сауда жолдары тоқыраған кезде ол қауіпсіздік пен дамуды қамтамасыз ету тетігіне айналды. Осылайша, Қазақстан географиялық тығырықтан Еуразиядағы маңызды тоғыз жолдың торабына айналып келеді.
Осы және басқа да кейстер трансқұрлықтық желідегі енжарлықтан белсенді тораптық функцияға қарай ілгерілеуді көрсетеді. Жаһандық жеткізу тізбегіндегі бірегейлік кез келген формалды одаққа қарағанда, елдің субъектілігін әлдеқайда жақсы қорғайды. Қазақстан қазір Қытай транзиті, еуропалық сирек кездесетін металдар, ресейлік энергетика, мұнайға салынған америкалық инвестиция сияқты ондаған желіге табысты интеграцияланған. Бұл ұлттық мүддемізді қорғауды және теңгерімді дамуды қамтамасыз етуге қажетті негіз қалайды.
Қазақстанның желілік егемендігі – бұл жаһандық өзара байланысқа негізделген теңгерімді даму стратегиясы: бұрынғы жайлы орын үшін күрестің орнына біз өзімізді мультиплекстік әлем желісіндегі аса маңызды торапқа айналдырамыз. Бұл елімізге ұлы державалар қысымы болған жағдайда да субъектілігімізді сақтап қалуға мүмкіндік береді, яғни «мені өзіңе қажетті нәрсені қиратпай, қирата алмайсың» дегенді білдіреді. Осындай жүйелі әрі стратегиялық қадамдардың арқасында Қазақстан теңізге шығатын жолы жоқ landlocked елден құрлықты байланыстыратын land-linked елге айналуда.
ҚҰБЫЛМАЛЫ ӘЛЕМДЕГІ ЛАЙЫҚТЫ ОРЫН
Қазіргі құбылмалы ахуалға қарамастан, осы онжылдықтың ортасына қарай әлемнің дағдарыстар тізбегінен біртіндеп шыға бастауының алғашқы белгілерін үлкен сақтықпен атап көрсетуге болады. Алайда қазірдің өзінде қиын-қыстау уақытты басынан өткерген әлемдік тәртіп бұрынғыдай болмайтыны анық. Себебі бір кездері жаһандық тұрақтылықты қамтамасыз еткен тетіктер бүгінде өзінің тиімділігін жоғалтты. Дегенмен осындай бейберекетсіздіктің өзінен жаңа ойыншылардың қатысуымен қалыптасып келе жатқан жаңа құрылымның алғашқы нышандары айқындала бастады.
Орта держава ретінде Қазақстан үшін бұл – енді жасақталып жатқан жаңа әлемдік тәртіптен лайықты орын алуға берілген тарихи мүмкіндік. Сондықтан бар ерік-жігер мен күш-қуатты осы мақсат жолында пайдалану айрықша маңызға ие. Мемлекет басшысының реформалары мен сыртқы саяси бастамаларының негізгі мәні де – осы. Бұл орайда Президентіміздің көпжылдық дипломатиялық тәжірибесі, халықаралық беделі және құбылмалы әлемнің басымдықтарын көрегендікпен түсіну қабілеті ерекше рөл атқарып отырғаны анық.
Президентіміз Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың тиімді әрі жаңашыл саясаты ұлтымыз үшін жаңа мүмкіндіктер терезесін айқара ашып отыр. Сол терезе арқылы ықпалды, демократиялық мемлекетке айналған, қуатты институттары қалыптасқан, өңірлік көшбасшы және XXI ғасырдағы жаңа жаһандық тәртіптен лайықты орнын алған болашақ Қазақстанның жарқын бейнесін айқын көреміз.
Мәулен ӘШІМБАЕВ,
ҚР Парламенті Сенатының Төрағасы
https://turkystan.kz/article/278330-reformalar-mani-6-qubylmaly-alemdegi-strategiialyq-mumkindikter
