«Sum sog'ys kimdi jylatpady?» dep bastalatyn a'n'gimelerge qarag'anda bu'gingi a'n'gimemiz o'zgerek bolatyn syn'ai'ly. Sebebi, y'krai'n qyzy Li'y'banyn' balalyq, jastyq s'ag'y, mahabbattyn' qudiret ku's'imen Bo'les' Birimqululy O'zbekovpen Qazaqstang'a kelip, kelin bolg'any a'n'gimelenedi.

Biz a'y'eli Bo'les' Birimqululynyn' o'mir jolyna toqtalai'yq. Ol 1923 jyly Bass'i' ay'ylynda Ta'ji' men Birimquldyn' otbasynda du'ni'ege keldi. 1932-33 jyldary Bass'i', Nurym ja'ne Kali'ni'n mektepterinde oqyp, jetins'i synypty ai'aqtady. 1939 jyly Jarkent pedagogi'kalyq y'c'i'li's'esine tu'sip, ekins'i ky'rsta oqyp ju'rgende el basyna ku'n ty'yp, sum sog'ys bastaldy. 1942 jyldyn' sa'y'ir ai'ynda mai'dang'a attanyp, tamyz ai'ynda ekins'i Belory's mai'danyna, Bobry'jski' bag'ytyndag'y I'van C'erni'hovski' urysyna qatysty. 1943 jyly Pri'balti'ka mai'danyna ay'ystyryldy. General-polkovni'k Bagrami'annyn' qol astynda vzvod komandi'ri atanyp, s'aby'ylg'a s'yqqan kezde Bo'les' o'zinin' qai'tpas qai'sarlyg'yn, batyldyg'yn ko'rsete bildi.
Erju'rek mai'danger 1943 jyly Odessanyn' jai'ay' a'skerler y'c'i'li's'esinde alty ai' oqyp, elin jay'dan qorg'ay'g'a mai'dang'a qai'ta oraldy. Ol Pri'balti'ka mai'danynan bastap Pskov, Leni'ngrad, Ri'ga, Pols'a, C'ehoslavaki'a, Batys Pry'ssi'a, Gamby'rg jerlerinde jay'men arpalysyp, talai' ma'rte erlik ko'rsetti. 1945 jyly Elba o'zeninen o'tken kezde sog'ys ai'aqtalyp, jay'yngerler s'eksiz qy'anys'qa bo'lendi. 1945 jyly mamyr ai'ynda Berli'nde ulttyq batalon qurylyp, onda Bo'les' Birimqululy eki ju'z seksen jeti ofi'serdin' biri boldy. Japoni'a sog'ysyna attanyp, 1946 jyly oraldy. O'jettiligimen, janqi'arlyq tabandylyg'ymen ko'zge tu'sken ol II, III da'rejeli «Uly Otan sog'ysy» ja'ne «Qyzyl juldyz» ordenderimen, «Jy'kov», «Germani'any jen'geni u's'in», «Erligi u's'in» medaldarymen marapattaldy.
Bo'les' Birimqululy bei'bit o'mirde Kali'ni'n kolhozynyn' bastyg'y A'sembek A'mirbaevtyn' qaramag'ynda eseps'i, bri'gadi'r, kolhoz bastyg'ynyn' orynbasary syndy qyzmetter atqardy.

***
O'zbekova Li'y'bov Gavri'lovna 1929 jyly Y'krai'nanyn' Poltavskai'a oblysy, Ly'tovi'novka derevni'asynda Gavri'lo men Evdoki'ma Kry'gloveski'din' otbasynda du'ni'ege kelgen. Samai'yn aq s'alg'an, as'an' ju'zdi sary a'je qudai' qosqan qosag'y Bo'les'pen jarty g'asyr birge o'mir su'rip, urpaq o'rbitti. Sonay' Y'krai'nadan qol ustasyp, birge kelgen jan-jary Bo'les' qari'a 2009 jyly 9-mamyrda, i'ag'ni' Uly Jen'is ku'ni baqi'lyq boldy. Omyray'ynda Uly Jen'is ku'nine orai' berilgen medaldary syn'g'yrlag'an Li'y'bov Gavri'lovna Almaty oblysy, Kerbulaq ay'dany, Bass'i' ay'ylynda nemere-s'o'bere su'i'gen su'i'ikti a'jelerdin' biri bolg'an. Toqsan jasty alqymdap qalg'an ol y'krai'n jerinde o'tkizgen o'mirine bir sa't ko'z jiberip, a'n'gimenin' tu'i'inin tarqatqan edi bir kezde.

***
Biz turg'an jerde u'lken alma bag'y, qalyn' orman boldy. Ai'nala jap-jasyl, ko'korai' s'alg'yn. Y'krai'na jeri de tamas'a g'oi'. Balalyq s'ag'ym o'tken sol jer a'li ko'z aldymda. O'zeni qandai'! Onyn' jan-jag'y — jasyl quraq, man'y — ny' orman. Keremet edi g'oi'. Saf taza ay'asymen tynystap, derevni'anyn' ul-qyzdary asyr salyp oi'nai'tynbyz. To'rtins'i synyp bitiretin jyly «sog'ys bastaldy!» degen sy'yq habardy estidik. A'ke-s'es'emiz jylap, bu'kil el ku'n'irendi. Bala bolsaq ta, sog'ys degennin' jaqsy emes ekenin tu'singendei' boldyq.
Bizdin' jay'yngerler mas'i'nag'a ti'elgen qary'-jaraqtarymen kelip jatty. Snari'ad, patron, avtomat syndy qary'lar men oq-da'rilerdi tu'siry'ge, ji'nay'g'a ko'mektesetinbiz. Kelgen jay'yngerlerdin' ju'ris-turysy, olardyn' tamaqtang'any — ba'ri bizge qyzyq ko'rinetin edi.
«Qulaq estigendi ko'z ko'redi» dey's'i edi. Qulag'ymyz estigen nemisterdi endi ko'zimiz ko'rdi. Olardyn' mas'i'nalarynyn' day'ysy bizdikindei' emes. Jan alg'ys' a'zirei'ildei', u'rei'in'di alatyn. Sol bir day'ys a'li ku'nge dei'in qulag'ymda. O'zderin' ki'nodan ko'rgendei', motosi'klderimen syrnai'latyp, derevni'amyzg'a keldi. Olardy bizdin' jay'yngerler ormannyn' is'inen qarsy alyp, oqtyn' astyna aldy. Ku'nde atys-s'abys. Olar bizdi bombalady, bizge oq jay'dyrdy. Bizder, bala-s'ag'a, kempir-s'aldar bolyp qas'atynbyz. Menin' a'kem qart kisi edi. Bizge: «Balalarym, qas'pan'dar! Eger ajal jetse, birge o'lemiz!» dei'tin. Qai'dan qas'pai'myz?! Nemisterdin' us'aqtarynyn' day'ysy gy'ildep alystan estiletin. Biz olardyn' kele jatqanyn, jappai' bombalai'tynyn bilemiz. Sonda o'zimizdi qoi'arg'a jer tappai' ketemiz. Qai'da qas'arymyzdy bilmei', sasatynbyz. Olar keledi de bombalai'dy. Al, biz basymyz ay'g'an jaqqa qas'amyz. Esimiz s'yg'yp, kimnin' qai'da qalg'anyn bilmei'miz. Basymyzdy say'g'alap, a'i'tey'ir qas'a beremiz. O'lgender o'lip jatady. Al o'lmegender, atys ai'aqtalyp, sai'abyrlag'anda, tynys'tyq ornag'anda, toqtai'myz da: «Bir jerde i't u're me, a'lde birey'ler yn'yrsi' ma, ai'qai'lai' ma?» dep tyn' tyn'dai'myz. Osylai's'a day'ystardy estip, kei'in qarai', derevni'ag'a keletinbiz. Derevni'adag'y u'lkender qaza bolg'andardy ji'ystyryp, jerdi u'lken etip qazyp, jerlei'tin. Jay'yngerler de ko'ptep qyrylatyn. Olardy ji'ystyryp, sol u'lken baqqa, jer qoi'nyna tapsyratyn. Bizderdi «s'os'ynyp qalasyn'dar» dep ol jaqqa aparmai'tyn. Olardyn' qujattaryn, meken-jai'laryn, aty-jo'nderin bilip, ty'g'an jerlerine qara qag'az jiberetin. Sog'ys ai'aqtalg'annan kei'in olardyn' a'i'elderi, analary, a'keleri, ty'ystary kelip, ko'z jastaryn to'gip ketetin. Bizdin' derevni'anyn' man'yndag'y egistik alqaptary qaza tapqan jay'yngerlerdin' bei'itine ai'naldy.
Bizdin' derevni'anyn' janynda u'lken mai'-irims'ik s'yg'aratyn zay'yt pen u'lken elevator bolatyn. Elevatorda tonnalap bi'dai' tu'sirilip, un tartylatyn. Turg'yndar osymen ku'n ko'retin edi. Bulardy bizdin' jay'yngerler: «nemister pai'dalanbasyn» degen oi'men o'zderi talqandady. Bul ko'rinis o'te qorqynys'ty boldy. I'tter ulyp, s'al-kempirler men bala-s'ag'alar jylap, ai'qai'lap, s'y'lady.
Biz syrtqa s'yg'y'g'a qorqatynbyz. Arnai'y qazylg'an jerto'lelerde (pogrebterde) ku'neltetin edik. Onyn' betin ag'as' butaqtarymen jay'yp qoi'atyn. Onda ui'yqtai' almai'tynbyz. Ui'yqtay'g'a mu'mkindik bolmai'tyn. Mai' s'amdarymyzdy baqalar qulatyp tastai'dy. Qaran'g'yda sa'bi'ler jylai'dy, kempir-s'aldar ku'n'irenedi. Nemisterge lag'ynet ai'tady. Jei'tin as joq. Qarnymyz as'. As' qursaq balalar yzyn'dap jylai'dy. Bizder, esti'arlar, ba'rin de tu'sinemiz, as'tyqqa s'ydai'myz. Al, kis'kentai'lar tu'sinbei'di, tamaq surap jylai'dy. Jerto'ledegiler bir-birimizge ko'mektesip, barymyzdy bo'listik. Osylai's'a ko'p ku'nder men aptalar, ai'lar men jyldar o'tti…
…Ko'ktemnin' as'yq ku'nderinin' biri edi. Ai'nala jym-jyrt. Bei'bit ku'ndegidei' tynys'tyq. A'kem anama: «Oi', bul ne degen tynys'tyq?! Ne bizdikiler, ne nemister joq. Qudai' saqtasyn! Nemister kelmesin!» dedi ai'nalag'a qarap. Anam da, bizder de qai'ran qaldyq. Aspang'a qarai'myz. S'ai'dai' as'yq. Ay'yldyn' man'ynda kolhozdyn' ju'gerisi egiletin. Sol jaqtan avtomattyn' ba, py'lemettin' be tyryldag'an day'ysy estildi. «Tynys'tyq buzyldy! Bul ne?!» dep, ba'rimiz an'-tan'byz. Birs'ama y'aqyt o'tken son' a'kem: «Bizdikiler kele jatyr!» dedi. S'ynymen de bizdin' jay'yngerler kele jatyr eken. Qyzyl ty'dy jelbiretip, barlay's'ylar keledi. U'sti-bastary las, a'bden aryp-as'qan, ay'yzdary keberisip, s'o'ldegen. «Sy' berin'ders'i?» dep surady. Derevni'a turg'yndarynyn' birey'i su't, endi birey'leri sy' berip jatyr. Osy jerde men qazaq jigitimen — ofi'ser Bo'les'pen tanystym. Ekey'miz bir-birimizge bir ko'rgennen g'as'yq boldyq desem bolady. Ol qai'tadan sog'ysqa ketti. Keterinde: «Jdi' meni'a! I'a verny's!» dedi. Men jas edim ol kezde. «Ladno, ladno. I'a by'dy' jdat» dedim ko'zime jas u'i'irilip.
Arada ko'p ku'nder o'tti. Bir ku'ni atpen kis'kentai' bala s'ay'yp kele jatyr. Biz qorqyp: «Nemister qai'tadan pai'da boldy ma?!» dep qarap tursaq, ol: «Jen'is! Jen'is! Jen'is!» dep ai'qai'lap keledi. Biz qalai' qy'andyq sol kezde! Qy'anys'ymyz qoi'nymyzg'a syi'mai', bir-birimizdi qus'aqtap, betterimizden su'i'dik. Sol sa'ttegi qy'anys'ty ai'typ jetkizy' sira', mu'mkin emes s'yg'ar?! Qarttar men egde a'i'elderdin' qy'ang'annan ju'rekteri jarylyp kete jazdady. Qy'ang'annan ju'rek tustaryn ustap, kei'birey'i a'y'eli du'ni'eden de o'tip ketkenin ko'zimiz ko'rdi.
Bizdin' derevni'anyn' jaqyn man'ai'ynda temirjol stansasy bar bolatyn. Sog'ystan kei'in ty'g'an jerlerine qai'typ bara jatqan poezdag'y, mas'i'nadag'y jay'yngerler a'skeri' a'nderdi tamyljyta s'yrqap, qai'typ bara jaty's'y edi. Al bizder, qol bulg'ap, qarap tury's'y edik.
Biz sog'ystan kei'ingi jyldarda bi'dai' ordyq. Astyq ji'nadyq. Ku'nderdin' bir ku'ninde tap-tui'naqtai' ki'ingen, muntazdai' bolyp jy'ynyp-tarang'an Bo'les' kelip tur. Men s'ynymdy ai'tsam, tanymai' qaldym. Aldymda qasqai'yp qazaq ofi'seri tur. Ol mag'an: «Tanydyn' ba?» dedi. Men: «Tanydym, tanymai' ne bolypty?» dep qoi'amyn. Ony qarsy alg'anymmen, u'i'de qonaq etip ku'tetin azyq-tu'lik joq edi. Ol: «Es'ten'e kerek emes. A'y're bolman'yzdar» dedi. Munda a'skeri' qoi'ma bolatyn. Bo'les'tin' bass'ysy a'kemdi s'aqyryp alyp: «A'kei', menimen birge ju'rin'iz» dep a'lgi qoi'mag'a alyp bardy. Onda astyq salyng'an qaptar bar eken. Sodan alty qap bi'dai'dy ti'ep, u'i'ge alyp keldi. Biz sonda qalai' qy'andyq desen'izs'i! Buryng'y elevatorymyz joq, kis'igirim di'irmender de talqandalg'an. Bi'dai'dy pisirip, qy'yryp jegenge ma'z boldyq. Sosyn menin' Bo'les'im a'keme: «Men qyzyn'yzdy Qazaqstang'a alyp ketemin» dedi. A'kem bolsa: «Balam-ay', Li'y'bany qai'da a'ketesin'? Qazaqstan jerdin' tu'bi emes pe?» dep anam ekey'i jylady. A'sirese, a'kem qatty jylady. Bo'les' bolsa: «Ol munda ne istei'di? Men qyzyn'yzg'a jaqsy qarai'myn. Onda bizdi ata-anam ku'tip otyr» dep ai'naldyryp ju'r. Son'ynda a'kem Bo'les' ekey'mizdin' mahabbatymyzg'a qi'anat jasag'ysy kelmei', kelisimin berdi.
1950 jyldary men Qazaqstang'a keldim. Bass'i' ay'ylyna kelin bolyp tu'stim. Menin' ty'g'an jerimdei' jap-jasyl emes, ai'nala alan'-as'yq. Mundag'y qazaqtar da kedei's'ilik pen joqtyqta o'mir su'rip jatyr eken. Men ko'pke dei'in u'i'rene almai' ju'rdim. Qazaq tilin bilmedim. Eki abysynym oryss'a jaqsy so'i'lei'di eken, olar menen eki eli ajyramady. Mag'an aqyldaryn ai'typ, osynda sin'ip kety'ime septigin ti'gizdi. Ko'p na'rseni Ta'ji' enemnen, abysyndarymnan u'i'rendim. Enem marqum jaqsy adam edi. Meni y'krai'n qyzy dep qaramai', o'z qyzyndai' ma'peledi. Ary'ag'y ri'za bolsyn ol kisinin'.
Ko'p uzamai' ai'ag'ym ay'yr boldy. So'i'tip, Bass'i'de qala berdim. Aqyryndap u'i'rendim. Enemdi qaradym. Ol kisini anamdai' ko'rdim. O'zimiz aqtyq saparg'a s'yg'aryp saldyq. Bo'les' ekey'imizdin' Bori's ja'ne Bolat degen uldarymyz du'ni'ege keldi. Olardan segiz nemere, on eki s'o'bere su'i'ip otyrmyn. O'mirlik dos bola bilgen Bo'les'im tag'dyrdyn' jazy'ymen 2009 jyly 9-mamyrda jer qoi'ynyna endi. Nemere ulym men kelinimnin' qolyndamyn. Qudai'g'a myn' da bir ta'y'ba dei'min. S'o'berelerimnin' man'dai'ynan i'iskep, urpaqtarymyzdyn' qolynan da'm tatyp kelemin. «Adamnyn' basy — Allanyn' doby» dei'di g'oi', mag'an osy u's' ui'yqtasam tu'sime kirmegen qazaq jerinin' da'mi bui'yrg'an eken. Y'krai'nag'a 1968 jyly bir baryp qai'ttym. Sodan ty'ystarymmen habarlasyp tury's'y edik. Kei'ingi jyldary hat-habar u'zildi,-dep a'n'gimesin ai'aqtap edi. «Armansyz adam bolmai'dy g'oi'. «Barmysyn', bay'yrym», «Jdi' meni'a» bag'darlamalaryna hat jazyp, ty'ystarymdy tay'yp, olarmen bir qay'ys'sam degen armanym bar. Mine, qyzym, menin' ko'rgen-bilgenim osy. Biz ko'rgen sog'ys o'rti jers'aryn s'almasyn. Birligi jarasqan Qazaqstanymyzdyn' Prezi'denti aman bolyp, elimiz o'rkendei' bersin» degen aq jay'lyqty a'je byltyrg'y jyly o'mirden o'tken edi.

Li'y'ba a'jemizdin' a'n'gimesin tyn'dap otyryp, quddy bir ko'rkemfi'lm ko'rgendei' a'serde qalg'an edim. «Ornynda bar on'alar» degendei', qazaq kelini atanyp, urpaq o'rbitken a'jemizdin' son'ynda uldary men nemere-s'o'bereleri qaldy. «Adamnyn' basy – Allanyn' doby» degendei', qazaq jigitine g'as'yq bolyp, qol ustasyp birge kelgen o'zge ulttyn' qyzyna qazaq jerinde a'demi qartai'yp, a'je atany' bui'yrg'an eken. Qazaq-orys dep bo'le-jarmai', ba'rin bir atanyn' balalaryndai' ko'rip, qazaqy ay'ylg'a sin'ip, birin «abysyn», endi birin «kelin» dep, syi'-qurmet ko'rsetken Li'y'ba a'jeni batyr qyzdyn' biri dey'ge bolady. «O'zge elge, bo'ten jerge baryp, tu'tinin tu'tetken qyzdardy batyr der edim. Men bolsam, bo'ten jerde bir sag'at ta turmas edim» dep B.Momys'uly atamyz ai'tqandai', Resei'den Qazaqstang'a kelip, Ta'ji' men Birimquldyn' tu'tinin tu'tetip, kelin atanyp, Bo'les' atty uldaryna ai'ay'ly jar bola bilgen Li'y'ba a'jemizge Alladan raqym, Pai'g'ambardan s'apag'at ti'e bersin. Artyndag'y urpag'yna bar jaqsylyqty tilep, o'mirde es' jamandyq ko'rmesin dei'miz.

Ai'nas' QASENOVA.

Bo'lisy'
Share on FacebookTweet about this on TwitterEmail this to someoneShare on VK