Qy'g'yn-su'rgin qasireti

206
foto J.To'legenova

O'tken g'asyrdyn' alg'as'qy jartysyndag'y as'ars'ylyq pen qabattasa kelgen sai'asi' qy'g'yn-su'rgin  qasireti  a'li de jurt janynda. Naqty derek ko'zderine ju'ginsek, sol kezderi ulan-g'ai'yr qazaq dalasynan 103 myn'nan astam adam jer ay'darylsa, onyn' 25 myn'y o'lim jazasyna u'kim etilgen. Olardyn' arasynda Turar Rysqulov, A'li'han Bo'kei'hanov, Bei'imbet Mai'li'n, Mag'jan Jumabaev, Ahmet Bai'tursynov, Mag'azy Masans'y, Ili'as Jansu'girov, Sa'ken Sei'fy'lli'n, Sanjar Asfendi'arov, Halel Dosmuhamedov, syndy Alas' arystary men belgili qog'am qai'ratkerleri bar.  

Osyg'an bai'lanysty, Elbasy jarlyg'ymen 31 mamyr  «As'ars'ylyq pen sai'asi' qy'g'yn-su'rgin qurbandaryn eske aly' ku'ni» bolyp bekitilse, 1993 jyly 14 sa'y'irdegi qabyldang'an alg'as'qy zan' sol jyldary jazyqsyz  ja'bir ko'rgen jandardy jappai' aqtap aly'g'a zor mu'mkindik berdi. Mine, sodan beri baryn bag'amdap, jog'yn tu'gendegen halqymyz jyl sai'yn mamyr ai'ynyn' son'g'y ku'ninde qapyda ketken el bozdaqtaryn eske aly'men keledi. Alai'da, qazirge dei'in es' dereksiz ketkender qans'ama?

foto J.To'legenova

Bi'yl qurylg'anyna 100 jyl tolyp otyrg'an Almaty oblystyq IID-nin' aqparttyq-talday' ortalyg'y da'l osyndai' jalg'an jalanyn' qurbandyg'yna ai'nalg'an jandardan derek izdegenderge u'nemi qol us'yn berip kelgen birden-bir mekeme. Atalg'an ortalyq bass'ysynyn' orynbasary Janar Turg'anbekovanyn' ai'ty'yns'a, 2014 jyly IIM UQK-inen qy'g'yn-su'rginmen sottalyp, odan «jazyqsyz» dep aqtalg'andardyn' qylmystyq isteri jo'ninde murag'at qujattaryn qabyldap alg'an. Onyn'  is'inde qy'g'yn-su'rginge us'yrag'andar, Ken'es odag'y kezindegi sarbazdar, Uly Otan sog'ysynda qolg'a tu'sken tutqyndar, sog'ys kezinde es' dereksiz ketkenderdin' is materi'aldary bar. Osy barysta Almaty oblysy IID-nin' aqparattyq-talday' ortalyg'yna qy'g'yn-su'rgin zardabyn s'ekken 8 myn' adamnyn' murag'at materi'aly berilgen. Ony ortalyq qyzmetkerleri arnai'y balansqa qoi'yp,  durys saqtaly'yn qamtamasyz etken. Qujattag'y a'rbir adamnyn' o'mir dereginen as'tyq, joqs'ylyq azabymen qatar qy'g'yndalyp jer ay'darylg'anyn anyq an'g'ary'g'a bolady, – dei'di Janar A'lkenqyzy.

Et jaqyndaryn zaryg'a ku'tip derek izdegender a'rdai'ym osy ortalyq qyzmetine ju'ginedi eken. Bu'gingi ku'nge dei'in  aqpattyq-talday' ortalyg'yndag'y qyzmetkerlerdin' ko'megimen  on nes'e adam o'z jaqyndary jai'ly derekter tay'yp, foto sy'retterin alg'an.  Olardyn' arasynda o'zge ult o'kilderi de bar. Sonyn' biri Rozagu'l Sai'tova degen azamats'anyn' o'tinis'i boi'yns'a  tabylg'an Ai'sa Baratov esimdi adam.  1906 jyly ty'g'an bul adam 1938 jyly  3-s'i nay'ryzda Jarkent ay'danynda tyn's'ylyq ui'ymyna qatysqan degen ai'yppen tutqyndalg'an. Sol jyldyn' 5-s'i qyrku'i'eginde KSRO is'ki ister halyq komi'ssari'atynyn' s'es'imimen o'limge u'kim etilgen. Bui'ryq 17 qyrku'i'ekte oryndalg'an.  Alai'da, 1963 jyly Tu'rkistan a'skeri' okry'ginin' anyqtamasymen quramynda es'qandai' qylmys belgisi bolmag'andyqtan,  aldyn'g'y s'es'imnin' ku's'i joi'ylyp,  is toqtatylg'an. Ol adam ty'raly qujattar arasynan onyn' atylg'any ja'ne son'ynan aqtalg'any  ty'raly naqty ma'limetter jazylyp, to'lqujatymen birge tu'ptelgen. Bul derekter a'kesi qai'tys bolg'anda neba'ri 7 jasynda qalyp, qazir 90 jasqa jy'yqtag'an qyzy Ai'ymhang'a tabystalg'an. Mundai' adamdardyn' tag'dyry kim-kimdi de bei'jai' qaldyrmasy anyq. Qazir QR IIM-nin' vedomstvolyq  WEB-portalynda arnai'y aqparat izdey'ge arnalg'an «Memori'al» servi'si qurylg'an. Osy arqyly sai'asi' qy'g'yn-su'rginge us'yrag'an adamdar ty'raly ja'ne olardyn' aqtalg'any aqtalmag'any jo'ninde naqty derekter aly'g'a bolady. Sonymen birge o'tken jyly Alas' arystarynyn' biri a'i'gili aqyn Ili'as Jansu'girovtyn'  is qujaty tabylyp  murajai'g'a tabys etilgen. Almaty qalasyndag'y IID-de saqtalg'an qujatta 1937 jyly I. Jansu'girovke qatysty qylmysty is qozg'alyp, 1938 jyldyn' 26-s'y aqpanynda 44 jasynda atylg'any anyq ko'rsetilgen. Hattama arasynda aqynnyn' jeke pasportymen atar aldynda tu'sirilgen aqtyq sy'reti bolg'an. Qorytyp ai'tqanda, kezinde el u's'in, jer u's'in s'ei'it bolg'an bozdaqtar esimin ardaqtap, kei'ingi urpaqty ultjandy, otansu'i'kis'tikke bay'ly' bu'gingi Ta'y'elsiz elimizdin' a'rbir azamatynyn' basty paryzy ekeni aqi'qat.

Bo'lisy'
Share on FacebookTweet about this on TwitterEmail this to someoneShare on VK