Bi'yl el Ta'y'elsizdiginin' 30 jyldyq merei'li merekesimen qatar ki'eli Jetisy' jeri de atalyp o'tiletin ay'qymdy is-s'aralarg'a toly. Sonyn' is'inde ai'maqtan s'yqqan ultymyz tari'hyndag'y tanymal tulg'alardyn'  merei'toi'ymen birge Taldyqorg'an qalasynyn' oblys ortalyg'y ma'rtebesin alg'anyna 20 jyl. Sondai'-aq, elimiz egemendik alg'annan beri o'n'irdin' o'rkendey'i bag'ytyndag'y halyqtyn' tynys-tirs'iligin tynbai' jari'a etip, qala ai'nasyna ai'nalg'an «Taldyqorg'an» gazetinin' jaryq ko're bastag'anyna nay'ryz ai'ynyn' 2-juldyzy ku'ni 30 jylg'a qadam basty.

Osyg'an bai'lanysty biz «Taldyqorg'an» gazetinin' alg'as'qy bas redaktory, qarymdy qalamger, belgili sati'ri'k Turlyhan Ka'rimdi so'zge tartyp, oblys ortalyg'ynyn' damy'y men jurttyn' u'n jari'asy bolg'an basylymnyn' tari'hy jai'yndy biraz say'aldarg'a jay'ap alyp qai'tqan edik.

– Qurmetti Turlyhan Bi'ahmetuly, siz el Ta'y'elsizdik alg'annan beri Almaty oblysynyn', sonyn' is'inde Taldyqorg'an qalasynyn' jalpy jag'dai'yna qanyq jandardyn' birisiz. Osyg'an sa'i'kes ai'maqtyn' o'tkeni men bu'gingi jai'ynda ken'irek toqtalyp o'tsen'iz?

Menin' Taldyqorg'an qalasynda turyp kele jatqanyma 40 jylg'a jy'yqtady. «Ely' jylda el jan'a» demei' me? Osy y'aqyt is'inde munda bolg'an ko'ptegen bolmystardy ko'zben ko'rip, ba'rine ky'a' boldym. Jurtqa ma'lim, elimiz Ta'y'elsizdik alg'annan kei'in jalpy halyq ba'rinen qur alaqan qaldy. Basqasyn ai'tpag'anda turg'yndardyn' ku'ndelikti azyq-tu'lik aly'ynyn' o'zi qi'yng'a soqty. O'i'tkeni, eski o'kimet qulap, jan'a bi'lik jasaqtalyp u'lgergens'e jurtta aqs'a bolmady. Buryng'y aqs'anyn' quny bir-aq ku'nde quldyrady. Onyn' u'stine o'n'irdegi barlyq zay'yt-fabri'kalar men kei'bir mekemeler qarjy taps'ylyg'ynan jumysyn toqtatty. Da'l sol tusta Taldyqorg'an qalasyndag'y nebir iri o'ndiris oryndary jabylyp tyndy. Ma'selen, sol kezde qaladag'y «Arman» zay'yty buryn bu'kil Ken'es odag'y boi'yns'a oi'yns'yq s'yg'aratyn jalg'yz iri ka'siporyn bolatyn. Sonyn' o'zi esigin tars jay'yp, adamdary jumyssyz ku'i'ge tu'sti. Mine, sol sekildi qaladag'y ko'ptegen ka'siporyndar ku'i'rep, jalg'yz g'ana qazirgi «Qai'nar» akky'my'li'ator zay'ytyn bass'ysynyn' myqtylyg'ynan saqtap qaldy. Kei'bir mekemelerdin' mu'lki talan-tarajyg'a tu'sip, ustag'annyn' qolynda, tistegennin' ay'zynda ketti. Bul bir g'ana Almaty oblysynyn' basyndag'y jag'dai' emes, jalpy el boi'yns'a toqyray'dy us'yrag'an mezgil bolatyn.

– Sol qi'yndyqtardy taldyqorg'andyqtar qalai' en'serip, halyq tyg'yryqtan  qalai' s'yqty?

– Munda ko'p na'rse bass'yg'a da bai'lanysty g'oi'. «El bolam desen', aldymen besigin'di tu'ze» degen. El egemendik alyp, jan'a en'se tiktei' bastag'an sa'tte Taldyqorg'an qalasynyn' alg'as'qy tizginin Amang'azy S'egirov ustady. Da'l sol tusta parti'a tarap, halyq jan-jaqqa ko's'ip ketip jatqan. Al oblysty Sag'ynbek Tursynov degen azamat basqaryp, kei'in Serik Ahymbekov keldi. Jasyrary joq, Amang'azy Ahmetqali'uly qalag'a qarasty ko'ptegen nysandardy aman saqtap qaly'g'a tyrysyp, memlekettik tildin' qoldanys ai'asyn ken'ei'tip, onyn' ma'rtebesin ko'tery'ge ko'p ku's' saldy. Sonyn' na'ti'jesinde buryng'y Ken'es o'kimetinen kele jatqan orys tilindegi is qujattar tu'geldei' memlekettik tilge ko's'irilip, qaladag'y ko'ptegen ko's'e atay'lary bir-aq ku'nde qazaqs'alandy. Buryn bolmag'an qazaq mektepteri as'yla bastady. Tipti, o'zge ult o'kilderinin' o'zi jappai' memlekettik tilde so'i'ley'ge bet burdy. Kei'in zan'da orys tili qatar qoldanylady degen tarmaq engen son' qazaq tilinin' aldyn'g'y qarqyny s'ektelip qalyp qoi'dy. Naqtyraq ai'tsaq, bu'kil qala jaryqsyz, sy'syz qalyp, halyq azyq-tu'lik taps'ylyg'yna tap bolg'anda da es' moi'ymady. Bizdin' halyq bai'ag'yda jer ay'darylyp kelgen qans'ama o'zge ult o'kilderin o'z qus'ag'yna syi'g'yzyp, qamqorlyq ko'rsetken edi g'oi'. Toqyray' jyldaryndag'y qi'yndyqtardy da'l sondai' bereke-birliginin' arqasynda en'serdi. Mine, sodan bastap, bu'ginge dei'in ai'maqtag'y jyl etken a'rbir jan'alyqty jari'a etip, ay'yl-ai'maqtardy aqparattandyry'da basqa emes «Taldyqorg'an» gazetinin' qosqan u'lesi o'ls'ey'siz.

– Endi o'zin'iz alg'as' y'yg'yn s'ans'yg'an «Taldyqorg'an» gazetinin' tari'hy ty'raly ai'ta ketsen'iz?

– «Taldyqorg'an» gazeti qala a'kimdiginin' el Ta'y'elsizdigine syi'lag'an alg'as'qy tamas'a tarty'y bolyp edi. O'i'tkeni, odan buryn s'ahar tari'hynda es'qandai' gazet bolmapty. Basylym sol tustag'y Taldyqorg'an qalasynyn' a'kimi Amang'azy S'egirovtin' tikelei' bastamasymen qurylyp, meni og'an bas redaktor etip tag'ai'yndady. Osydan son' a'kimdik g'i'maratynan arnai'y oryn bo'linip, bass'ydan tazalyqs'yg'a dei'in 43 adamdyq ujym bekitildi. Onyn' 20-g'a jy'yg'y jy'rnali'st. Sonymen jumys bastalyp, 1992 jyly 2 nay'ryzda gazettin' tun'g'ys' sany jaryq ko'rdi. Osydan bastap  «Taldyqorg'an» gazeti halyqtyn' mun'yn mun'dap, jog'yn joqtap, baryn bag'amdap, jog'yn tu'gendey'men keledi. Basylym sodan bergi 30 jylg'a jy'yq y'aqyttag'y halyq o'mirinde u'lken ro'l atqardy. Gazet betinde a'r tu'rli ai'darlar arqyly ultymyzdyn' umyt bolyp qalg'an salt-da'stu'ri, a'dep-g'urpy, to'l ma'deni'eti qai'ta jan'g'yrtylyp, qasi'etti dinimiz ben ana tilimiz ken'inen nasi'hattaldy. Sonyn' na'ti'jesinde Taldyqorg'andag'y burynnan oryss'a atalyp kelgen 26 ko's'e qala a'kimi Amang'azy Ahmetqali'ulynyn' qol qoi'y'ymen qazaqs'alandy. Qazirgi Abylai'han, Qabanbai', Jansu'girov, Birjan sal, Aqyn Sara, Eskeldi bi', Balpyq bi', Gay'har ana ko's'elerinin' atay'y da'l sol tusta berilgen. Osynyn' ba'ri s'ahar a'kiminin' «qalany tu'begei'li o'zgertip, o'rkendety' kerek» degen tapsyrmasyna sai' istelgen i'gi isterdin' ai'g'ag'y. Ol kezde gazettin' jag'dai'yna basa ko'n'il bo'linip, jy'rnali'sterdin' baspana aly'y, basqa da qi'yns'ylyqtary a'kimdik tarapynan birden s'es'iletin. S'ynyn ai'ty' kerek, son'g'y kezderi jy'rnali'sterge, gazetke es'kim nazar ay'darmai', S'erhan Murtazanyn' tilimen ai'tqanda tils'ilerdin' «jegeni – jantaq, arqalag'any – altyn» bolyp keledi. Olai' bolmay'y kerek. Sebebi, «Basylym – halyqtyn' ko'zi, qulag'y ha'm tili» degen Ahmet Bai'tursynov. Sondyqtan qala a'kimdigi bul basylymnyn' tari'hyna zer salyp, ondag'y tynbai' en'bek etip kele jatqan tils'ilerdin' a'ley'mettik jag'dai'yna basa ko'n'il bo'ly'i ti'is.

– Qazirgi qalanyn'  damy'yna ko'n'ilin'iz tola ma? So'z son'ynda taldyqorg'andyqtarg'a ne ai'tar edin'iz?

– A'ri'ne, bi'yl Taldyqorg'an qalasynyn' oblys ortalyg'y ma'rtebesin alg'anyna 20 jyl tolady. Budan syrt ko'ptegen merei'toi'lyq s'aralar bar. Buryn'g'y toqyray' jyldary men salystyrg'anda qazirgi ai'maqtyn' damy'ynyn' arasy jer men ko'ktei'. O'i'tkeni, ol kezde bul qala bu'gingidei' jasaryp, jai'nap o'rkendei'di dep es'kim oi'lamag'an. Tipti, onda ko'ptegen adamdar u'i'in, bar mu'lkin tastap basqa ai'maqtarg'a ko's'ip ketken. Kei'in Taldyqog'an qalasy Almaty oblysynyn' ortalyg'y bolyp bekitilgen son' s'ahardyn' boi'yna qai'ta qan ju'girdi. Jan'a o'ndiris os'aqtary quryldy, ay'yz sy', jaryq ma'seleleri birtindep on' s'es'imin tay'yp, ko'lik joldary salyndy. Bilim men densay'lyq, sport pen ma'deni'et, ay'yl s'ary'as'ylyg'y, tag'y basqa da a'ley'mettik salalarg'a basa ma'n berilip, ai'maq jan-jaqty damy'g'a bet aldy. Sonyn' na'ti'jesinde son'g'y jyldary qalada nebir a'sem g'i'marattarg'a toly birnes'e s'ag'yn ay'dandar boi' ko'terip, jan'a sai'abaqtar men ko'ptegen nysandar salyndy. Za'y'lim-za'y'lim turg'yn u'i'ler el i'giligine berilip, tari'hi' qatty otyn jag'yp kelgen turg'yndardyn' tabi'g'i' gaz tutyny'yna mu'mkindik ty'dy. Osynyn' barlyg'y o'n'irdin' o'rkendety' bag'ytynda atqarylyp jatqan ay'qymdy isterdin' jemisi. So'z son'ynda ai'tarym elimiz aman, jerimiz tynys', Ta'y'elsizdigimiz ma'n'gilik bolsyn! Alla tag'ala halqymyzdy osy bir a'lemdi s'arpyg'an dert-derbezden aman saqtap, qarqyndy dami' bery'di na'sip etsin!

– A'n'gimen'izge raqmet!                                      Suhbattasqan Ai'dyn KA'LIMHAN.

Bo'lisy'
Share on FacebookTweet about this on TwitterEmail this to someoneShare on VK