Bizdin' ry'hani' qundylyg'ymyz ne?

413
derekko'z

Siz u's'in qundy du'ni'e ne?! Ata-anan'yz, balan'yz, jaqyn jandaryn'yz…bul tizimdi jalg'astyra bersen'iz o'te ko'p. Al, memleketke ortaq, ry'hani' qundylyqtar jai'ly oi'lanyp ko'rdin'iz be?! Ana tilimiz, dinimiz, salt-da'stu'rimiz, ki'eli jerimiz, tari'hymyz…

Bizder bulardy jeke bastyn' qundylyqtarynan a'lbette, jog'ary qoi'amyz. Sebebi, bizdin' bolas'ag'ymyz, urpag'ymyz tikelei' osy qundylyqtarg'a qarap boi' tu'zei'di. Urpaqtar sabaqtastyg'y qundylyqtar arqyly jalg'asady. Ult tari'hy u's'in osy sabaqtastyqtyn' man'yzy zor. A'r by'yn o'zine dei'ingi ult ta'jiri'besin boi'yna sin'irip, ary qarai' damyta bilmese, tari'hyn eks'ep-saralay' arqyly bolas'ag'yna bag'dar jasamasa – ol qog'am keri ketken qog'amg'a ai'nalady. O'tkendi mansuqtap, tari'hty o'zinen bastag'an, qundylyqtardy qunsyzdandyrg'an o'skelen' urpaq o'sse erten'imiz bulyn'g'yr.

Bizdin' memlekettin' en' basty qundylyg'y – adam. Jeke tulg'a – jeke qundylyq. Memlekettin' bai'lyg'y da, memlekettin' memleket bolyp o'mir su'ry'i de tikelei' sol elde o'mir su'rip jatqan adamg'a bai'lanysty.

Odan kei'ingi qundylyq – jer.  Ata-babalarymyz nai'zanyn' us'ymen, bilektin' ku's'imen, aqyldyn' us'qyrlyg'ymen, qanyn, terin to'gip bizge mura etip qaldyrg'an  qasi'etti qara jer qalai's'a bizge qundy bolmasyn?! Ken'-bai'taq dalasynyn', ulan-g'ai'yr atyrabynyn', i'isi an'qyg'an jy'sanynyn' juparyn jutyp ju'rgen bizder baqytty urpaqpyz.

Qundylyqtarymyzdyn' asyly – ana tilimiz. Tilimiz barda berekemiz buzylmaq emes. «Til jog'alsa zaman ty'ar, i't mo'n'irep, si'yr u'rgen». Til jog'alsa – ug'ymdar jog'alady, ug'ymdarmen birge qundylyqtar ku'i'rei'di, qundylyqtarmen qosa ma'deni'et te jog'alady. Qazag'ymyzdyn' pei'ilindei' s'eksiz, s'u'ldirlep-byldyrlay'dy bilmei'tin ana tilimizdin' qadirin qas'yrmai' ustay' bizdin' mindet.

Dinimzidi de tilimizden bo'le-jara qaray'g'a bolmas. Bir g'ana «i'man» ug'ymyn alai'yq. «I'mandy» dep qazaq ju'rektegi «Qudai' — bir, pai'g'ambar — haq» degen berik senimine qosa teren' adamgers'ilik qasi'etke i'e, izgi minez-qulyqty jandy g'ana atag'an. «Ju'zinen i'many to'gilgen» dep ju'rektegi jyly'y ju'zinen tanylatyn nur kelbetti jandarg'a su'i'singen.  Qazaq qas'anda ju'rektegi i'mandy basty oryng'a qoi'g'an, is'ki senimi berik, ni'eti tu'zy' adamnyn' musylmandyg'yna s'u'ba' keltirmegen. Qazirgi s'ym-s'ytyryq zamanda, dinge degen a'rtu'rli senimder qalyptasqan tusta i'manymyzdy jog'altpai' o'mir su'ry'din' o'zi qundylyqtyn' en' qasterlisi.

Tari'hymyz tasqa jazylg'an Ko'k Tu'riktin' urpag'ymyz. Tari'h qoi'nay'yna ko'z ju'girtsek, qans'ama zulmat kezen'derdi basynan o'tkerip, bizge Ta'y'elsizdikti alyp bergen ata-babalarymyzdyn' en'begin qalai's'a bag'alamasqa degen say'al sai'rai'dy ko'kei'imde. Biz u's'in en' qundy du'ni'e – ata-babalarymzdyn' keler urpaq u's'in to'kken teri men en'begi bolmaq.

Qai' zamanda bolmasyn adamzat aldynda turatyn uly murat bar. Ol – urpaq o'siry'. Urpag'ymyz bizdin' – en' basty qundylyg'ymyz. Erten'ine senimmen qarai'tyn o'skelen' urpaq qas'anda o'tken tari'hyn zerdelei' aly'y qajet. «Men kimmin? Kim boldym? Buryn kim edim?» degen say'aldarg'a jay'ap bere aly'y ti'is. Mine, bizdin' qundylyqtar qalai' saqtalmaq. Elbasymyz «Ta'y'elsizdik tolg'ay'y» atty maqalasynda ry'hani' qundylyqtarymyzg'a asa ma'n bergen. Tari'h pen bu'gingi ku'n tog'ysqan s'aqta o'tkenimizdi umytyp ketpey'imiz ty'raly atap o'tti. Ma'deni'etimiz ben o'nerimizge, g'ylym-bilimimizge, a'debi'etimizge qurmetpen qaray'dy eskerte otyryp, o'zinin' Ta'y'elsizdik jai'ly tolg'ay'yn jetkizdi.

Qundylyq – ta'rbi'e men oqyty'dag'y adamgers'ilikke bag'yttalg'an murattar. Olarg'a mei'mandostyq, i'mandylyq, kis'ipei'ildilik, aqju'rektilik jatady. Biz osy qasi'etterimzdi saqtai' bilsek qundylyqtarymyzdyn' qunsyzdany'yna jol bermei'miz. Nemis jazy's'ysy Gerold Belger «Qazaqstan – qazaqtyn' eli, qazaqtyn' jeri, qazaqtyn' atamekeni, ana tilinin' o'rkender, o'ser ejelgi qara ormany. Qazaqqa ag'yls'yn, ameri'kandyq, nemis boly'g'a umtyly'dyn' tu'kke de qajeti joq. En' bastysy o'zin'nin' qazaqtyg'yn'dy saqtay'. O'zin jog'altqan – o'zge bolyp ta jarytpai'dy» degen. Qasi'etti qundylyqtarymyzdy qasterlei' bilei'ik. Sonda g'ana ry'hy bi'ik elimiz ma'n'gi jasamaq.

Almas TURSYNG'ALI'ULY Taldyqorg'an qalasynyn' ma'deni'et ja'ne tilderdi damyty' bo'liminin' bas mamany

Bo'lisy'
Share on FacebookTweet about this on TwitterEmail this to someoneShare on VK