Jetisy'lyq jy'rnali'ster Qazaqstannyn' batys o'n'irlerin aralap keldi

0
288
Sy'retti tu'sirgen Dmi'tri' Erofeev

Halqymyzdyn' sanasyn oi'atyp, ulttyq qundylyqtarymyzdy qai'ta tirilty' bag'ytynda Elbasy o'zinin' «Bolas'aqqa bag'dar: ry'hani' jan'g'yry'» maqalasyn jari'alag'any bars'amyzg'a belgili. Atalmys' bag'darlamag'a «Qazaqstannyn' ki'eli geografi'asy» jobasy engizilip, o'tken tari'hymyzg'a jiti ko'n'il bo'ly' kerektigi qadap ai'tylg'an edi. Nege? Sebebi,  elimizdegi qasi'etti jerlerdin' ma'deni'-geografi'alyq beldey'i — san myn' g'asyr o'tse de kez kelgen ry'hani' jutan'dyqtan aman alyp s'yg'atyn si'mvoldyq qalqanymyz, a'ri ulttyq maqtanys'ymyzdyn' qai'nar bulag'y. Osy orai'da o'tkenimizge bir sa't u'n'ilip, halyqqa sol tari'hty mei'lins'e teren'inen tu'sindiry'imiz kerek-aq. Almaty oblysynyn' is'ki sai'asat basqarmasy osy bag'ytta ay'qymdy jumystardy qolg'a alyp keledi. Sonyn' biri – Qazaqstannyn' batys o'lkesine ui'ymdastyrylg'an blog ty'r. Biz jaqynda elimizdin' Batys o'n'irinde ornalasqan tari'hi'-ma'deni' jerlerdi aralap keldik. Ko'ne ja'digerlerdi ko'zben ko'rip, qolmen ustap, ry'hani' la'zzat aldyq. Ko'n'il ko'kji'egimiz ken'ei'ip, qorjynymyz ry'hani' azyqqa tolyp qai'tty.

Man'g'ystay' oblysy Bei'ney' ay'danyna biz tu'ngi sag'at bir s'amasynda keldik. Aralai'tyn jerimiz ko'p. Y'aqytymyzdyn' tyg'yzdyg'yn eskerip, erten'gisin tan'men talasyp erte turdyq. Tan'g'y astan kei'in birden iske kirisy'ge ty'ra keldi. Aldymen Man'g'ystay'dyn' ki'eli jerlerin aralay'dy jer astynda ornalasqan Beket atanyn' mes'itinen bastadyq.

Ko'neden qalg'an g'i'badat orny Bei'ney' kentinin' on'tu'stik-batys jag'ynan 20 s'aqyrym jerde ornalasqan eken. Jalpy, jergilikti turg'yndardyn' ai'ty'yns'a Beket atanyn' bes mes'iti bar. Onyn' to'rtey'i elimizdin' batys o'n'irinde (Og'ylandy, Bei'ney', Jem, Tobyqty), qalg'an birey'i Aral jag'asynda ornalasqan. Biz barg'an mes'ittin' is'ki ko'rinisi ki'iz u'i', al to'besi ku'mbez ta'rizdi. Kireberis bo'lmesinde Beket ata urpaqtarynyn' osy mes'it u'i'inde jerlengenin ai'g'aqtai'tyn taqta ornatylg'an. Mes'it turg'an to'be basyna Beket atanyn' ty'g'an ag'asy Men'dig'ul batyr jerlengen. El ay'zynda saqtalg'an derek boi'yns'a, Beket ata 40 jas s'amasynda, i'ag'ni' HIH g'asyrdyn' ai'ag'yna taman osy mes'itti jyl may'symdaryna qarai', ay'yl balalaryn oqyty' ja'ne a'ri-beri o'tken jolay's'ylardyn' tynyg'yp, zi'arat jasay'y u's'in saldyrg'an desedi.

Beket ata – qalmaqtarg'a qarsy azattyq ku'resin bastag'an qazaqtyn' a'i'gili batyry, tabi'g'atta si'rek kezdesetin ko'ripkel, ag'arty's'y, sa'y'lets'i, halyq a'y'li'e tutqan kisi bolg'an. Beket Myrzag'ululy 63-ke qarag'an s'ag'ynda, pai'g'ambar jasynda o'mirden o'tken. Su'i'egi U'stirttin' Man'g'ystay' jaq oi'ysyndag'y o'zi turg'yzg'an Og'ylandy mes'itinde jerlengen.

 

Ko'ne mes'it tolyqtai' ay'dan a'kimdiginin' qaray'ynda. Atanyn' mes'itine alys jaqyn jerlerden zi'arat etip kely's'i halyqtyn' qarasy mol bolg'andyqtan, tu'ney'hana, namazhana, ashana turg'yzylypty. To'n'irektin' barlyg'y jasyl jelekpen ja'ne jaryq s'amdarmen ko'mkerilgen. Beket atanyn' Ba'i'teli dei'tin ulynan tarai'tyn altyns'y urpag'y Qalymbegi Ta's'ov bu'ginde mes'itte s'yraqs'y qyzmetin atqaryp otyr. Ai'ty'yns'a, 21 jyldan beri osy mes'itte i'mam bolyp keledi. «Dertine s'i'pa izdep atamyzdyn' mes'itine elimizdin' a'r o'n'irinen, tipti Resei'den de adamdar kelip, ketip ju'r. Alladan dug'a tilep, Beket atanyn' ry'hyna quran bag'ys'tap jatady», — dei'di Qalymbegi ata.

Beket atanyn' ry'hyna biz de quran bag'ys'tap, saparymyzdy ary qarai' jalg'astyrdyq. Keleside HIH g'asyrda salyng'an qurylystardyn' en' irisi ja'ne a'ri jay'hary bolyp sanalatyn Ko'rkembai' mes'itine bardyq. Mes'it Bei'ney' kentinen 40 s'aqyrym on'tu'stik bag'ytta ornalasqan. U'lkendi-kis'ili otyz ku'mbezi, 26 bo'lmesi bar g'i'maratta kezinde qazaq balalary s'ari'g'at u'i'renip, say'at as'qan. Ko'zi as'yq, ko'kiregi oi'ay' Alas'tyn' oqyg'andary jappai' qy'g'yn-su'rginge us'yrap jatqanda ustaz Ko'rkembai' Bekturlyuly elden ketip, bilim os'ag'y 1928 jyly jabylg'an.

Mes'ittin' terezeleri u'lken bolg'andyqtan bo'lmeleri jap-jaryq. Arnai'y kitap ji'nap qoi'atyn so'releri de bar. Sira', kezindegi medreseler osyndai' si'patta bolsa kerek. Asyqpai' bo'lmelerin aralap ko'rsen'iz o'tken zamang'a qai'ta oralg'andai' ku'i' kes'esiz. Bizdi, a'sirese, ortan'g'y bo'lmede otyryp, i'mamnyn' oqyg'an Qurany, ai'tqan y'ag'yzdary barlyq bo'lmelerge anyq jetip turatyndyg'y tan'qaldyrdy. Sonymen qatar, mes'it man'ai'ynan ko'neden qalg'an eski qudyqtardy da ko'zimiz s'alyp qaldy. Man'g'ystay' oblysy o'zen, dari'a syndy sy'g'a taps'y bolg'andyqtan, kezindegi ata babalarymyz jer qazyp, sy' s'yg'arg'an. Jalpy, bul o'n'irde qudyqtar to'rt tu'rge bo'linedi. Bizdin' ko'rgenimiz en' teren' qazylg'an s'yn'yray' qudyq, teren'digi s'amamen 15-20 metrdi qurai'dy.

Ko'rkembai' mes'itinin' ereks'e sa'y'letine ta'nti bolysymen Bei'ney' kentine qai'ta oraldyq. Ortalyqqa s'amamen besin y'aqytynda kelip tu'stik. Ju'rek jalg'ap, sa'l tynyg'yp alg'annan kei'in Baraq batyrdyn' kesenesine jol tarttyq. Batyrdyn' mavzolei'i Turys' ay'ylynan on'tu'stikke qarai' 15 s'aqyrym jerde ornalasqan. Kesene 1992 jyly turg'yzylyp, 1993 jyly u'lken as berilgen eken.

Baraq Satybaldyuly (1743-1840) 97 jas jasag'an a'i'gili batyr, Kis'i ju'z qazaqtarynyn' ult-azattyq qozg'alysy bass'ylarynyn' biri. Kis'i ju'zdin' is'indegi Tabyn ry'ynan s'yqqan. U'stirttin' Sam qumynda du'ni'ege kelgen. Baraqtyn' batyr atag'y 18 jasynda torg'ay'yt batyry Alako'bikti jekpe-jekte jen'gennen kei'in s'yg'a bastai'dy. HVIII g'asyrdyn' 70 jyldaryna dei'in s'o'mis'ti-tabyn qolyn bastap, Edil men Jai'yq arasynda qalmaqtarmen sog'ysqan. 1785-1792 jyldar aralyg'ynda Syrym Datuly bastag'an Resei' otars'yldyg'yna qarsy ku'res bass'ylarynyn' qatarynda bolg'an. Batyrdyn' ry'hyna tag'zym etip, jolg'a s'yqtyq.

Bu'ginde «Tog'yz joldyn' toraby» atanyp otyrg'an Bei'ney' ay'danynyn' tari'hy tym teren'de jatyr. Kezinde Batys pen S'yg'ysty, Evropa men Azi'any bai'lanystyrg'an Uly Jibek jolyn da'l osy o'lkeden keziktiry'ge bolady. Og'an sebep Man'g'ystay' oblysy, Bei'ney' ay'danyna qarasty Turys' eldimekeninen soltu'stik-batysqa qarai' 20 s'aqyrymdai' jerde Beldey'li kery'en sarai'ynyn' orny bar.

Arheologtar bul sarai'dyn' ornyn 2011 jyly as'yp, zerttep, qors'ap qoi'g'an eken. Ol jerge barg'anymyzda onyn' da ko'ptegen bo'lmeleri bar ekendigin ko'rdik. Kery'en sarai'dyn' salyny' y'aqyty XVI g'asyrdyn' ekins'i jartysyna nemese XVII g'asyrdyn' basyna jatqyzylady. Ai'ty ai'typ turg'andai', kezinde Uly Jibek jolymen ju'rip o'tetin kery'ens'iler osy jerde demalyp, say'da sattyq jasag'an ko'rinedi. Ai'ta ketetini, bul nysannyn' as'ylmag'an syrlary ko'p. I'ag'ni', a'li de zerttey'di qajet etedi.

Keleside kery'en sarai'ynan bes s'aqyrym jerde ornalasqan «Aqpannyn' u'i'igi» dep atalatyn eskertkis'ti de ko'rip o'ttik. Tari'hi' eskertkis' b.z.d V-IV g'.g' salyng'an degen derek bar.

Sarmattar g'i'badathanasy dep atalatyn bul jerde a'ley'mettik da'rejesi jog'ary ko'semder g'ana jerlengen dei'di. Bug'an sebep qazba jumystary barysynda bes adamnyn' su'i'egi ja'ne altynnan jasalg'an tikpeli a's'ekei'leri tabylg'an. Bu'ginde bul ja'digerler Bei'ney' ay'dandyq murajai'da saqtay'ly. Aqpan eskertkis'inin' alg'as'qy bi'iktigi 7-9 metrden kem emes bolg'an. Bul qorym da tolyqtai' zerttelmegen.

Qoi'nay'y tari'hqa toly Bei'ney' ay'danyn aralap bolg'annan kei'in, bag'ytymyzdy Aqtay' qalasyna qarai' burdyq. Kelesi ku'ni Man'g'ystay'dyn' en' bi'ik nu'ktesi bolyp sanalatyn Otpan tay'yn betke aldyq. Atalmys' meken Aqtay'-Tay's'yq S'etpe tas jol  boi'yndag'y Jyn'g'yldy ay'yly menen Tus'ybek sanatori'inin' orta jerinde, joldan 5-6 s'aqyrym sol jaq qaptalynda ornalasqan.

Biz aldymen tay'dyn' eteginde jatqan jay'ynger jyray' Qalni'az  S'opyqulynyn' bei'itine bardyq. Bul kisi 1816-1902 jyldar aralyg'ynda o'mir su'rgen. Adai' ry'ynan s'yqqan jyray' a'ri batyr, alasapyran zamanynda (1870 j) Man'g'ystay' ko'terilisine qatysqandardyn' biri. Ko'terilis kezinde jay'yngerlerdi ry'htandyry' maqsatynda birnes'e jyr joldaryn s'yg'arg'an desedi. Kei'in pats'a u'kimetine qarsy s'yqqandar ko'teriliste jen'iliske us'yrap, halyq jan jaqqa qas'qan degen derek bar. Bul kisi sol y'aqytta Ta'jik jerine ay'yp, Qi'sar degen jerde qai'tys bolg'an. Arada 112 jyl o'tip, 2015 jyly osy tay'dyn' etegine su'i'egi qai'ta jerlengen.

Batyr jyray'dyn' ry'hyna quran bag'ys'tap bolg'annan kei'in Qaratay' jotalarynyn' en' bi'ik s'oqysy Otpan tay'da ornalasqan Adai' atanyn' kesenesine qarai' ko'terildik. Alyp movzolei'din' boi' ko'tergenine 10 jyldan asypty. Kesenenin' eki jag'yna Adai' atanyn' eki balasynyn' (Qudai'ke men Kelimberdi) qurmetine munara turg'yzylg'an.

Jalpy, «Adai' ata-Otpan tay'» tari'hi'-ma'deni' kes'eninin' negizin qalag'an, i'dei'a avtory elimizdin' en'bek sin'irgen qai'ratkeri, belgi aqyn Sabyr Adai' bolg'an. Kesenenin' qasynda Tu'rki halyqtarynyn' si'mvoly bolyp sanalg'an Ko'kbo'rinin' bei'nesi ja'ne arg'y betinde qazan ispettes «Uran oty» dep atalatyn eskertkis' kes'en ornatylg'an.

Atap o'tsek, Adai' ata – Qazaq handyg'y tusynda ataqty handarmen birge qyzmet jasap, qalmaqtarmen s'ai'qasta aty s'yqqan batyr. 115 jyl o'mir su'rgen tari'hi' tulg'a qazirgi S'ymkent, Tas'kent qalalarynyn' man'ynda jerlengen. Adai' atanyn' su'i'egi jatqan jerden bir y'ys topyraq alynyp, Man'g'ystay'dag'y Qaratay'dyn' basyna a'kelip qoi'ylg'an. Jog'aryda ai'tqanymyzdai', bul jerde qazir Adai' atanyn' alyp kesenesi tur.

Kelesi turaqtag'an jerimiz — Tu'pqarag'an ay'danyndag'y Tay's'yq kentinen batysqa qarai' 25 s'aqyrym jerde ornalasqan S'aqpaq ata jer asty mes'iti boldy. Jalpy, Man'g'ystay' oblysynda jer astynda ornalasqan 9 mes'it bar. Solardyn' biri H — HIII g'asyrlarg'a ti'esili «S'aqpaq ata» mes'iti.

Kezinde bul o'lkede 362 a'y'li'e kisi bolg'an desedi. Solardyn' qataryna S'aqpaq ata da kiredi. S'aqpaq ata musylmandyqty teren' men'gergen, o'zinin' jerasty mes'itinde s'a'kirt ta'rbi'elep, bala oqytqan a'y'li'e adam bolg'an. S'aqpaq ata ataly'ynyn' sebebi, ol kisi tyrnaqtaryn bir-birine janastyrg'anda, arasynan ot s'yg'atyn bolg'an. S'aqpaq ata jer asty mes'iti tay' borly jartasta salyng'an. Mes'itke kirsen'iz, daladag'y qapyryq ystyq nemese salqyn ai'azdy umytasyz. Munda ay'a temperaty'rasy birqalypty.

Mes'ittin' is'ki qabyrg'alarynan quran ai'attary men hadi'sterdi, jany'arlar men adam alaqanynyn' bei'nelerin ko'ry'ge bolady. Bir qyzyg'y mes'it bo'lmelerin aralap ju'rip, syrtqa qarai' basqa esikten s'yg'yp kety'ge mu'mkindik bar.

Qoja Ahmet I'assay'i'din' izbasary bolg'an sopynyn'  o'mir su'rgen jyldary ty'raly derekter a'r tu'rli. Akademi'k A.G. Medoevtyn' ai'ty'yns'a, S'aqpaq ata IX g'asyrda o'mir su'rgen. Al, Bartoldtyn' pikirins'e, sopy 1312-1342 jyldary (XIV g'.) bi'lik etken O'zbek hannyn' tusynda o'mir su'rgen desedi.

S'aqpaq atanyn' mes'itimen tanysyp bolg'annan kei'in, Fort-S'evc'enko qalasynyn' soltu'stik-s'yg'ysynan 57 s'aqyrym jerde, Sarytas s'yg'anag'yna tai'ay' man'dag'y Sultan u'pi mes'itin tamas'aladyq. Bul g'i'badat orny da jer astynda ornalasqan. XII-XIII g'asyrlardyn' eskertkis'i sanalatyn eski nysan 1993 jyldan beri memleket qorg'ay'ynda.

Jartasty oi'yp jasag'an mes'it bir-birine jalg'asqan 11 bo'lmeden turady. Bu'ginde tek eki bo'lmesine g'ana kiry'ge mu'mkindik bar. Qalg'an jerleri qulap, tas basyp qalg'an. Mes'ittin' is'indegi syryq ag'as'tary s'ans'ylg'an eki do'n'gelek tas qors'ay'dyn' ortasynda Sultan u'pinin' zi'raty ornalasqan. Tari'hi' ma'limetterge ju'ginsek, s'amamen HII-HIII g'asyrlarda o'mir su'rgen Qul Su'lei'mennin' balasy delinedi. Onyn' esimi el is'inde «Bahrg'ani'» jazbasynyn' i'esi ja'ne sy' apatynan saqtay's'y retinde belgili bolg'an. Adamdar «Sultan epe, saqtai' go'r penden'di sy' apatynan» dep syi'yng'an ja'ne ku'n ku'rkiregende de osy kisinin' atyn atapty. Mes'it man'ynda ornalasqan Sultan-u'pi qudyg'y da nazar ay'dararlyqtai'. Jardan 6 metr jerden oi'yp salyng'an qudyqtyn' sy'y taza, a'ri salqyn eken. Qudyqtan sy' is'ip, s'o'limizdi qandyrg'annan kei'in qai'tadan jolg'a s'yqtyq.

Blok ty'rdyn' besins'i ku'ni Atyray' oblysyndag'y «Han ordaly Sarai's'yq» murajai' qoryg'yna taban tiredik. Bu'ginde murajai'da 4242 ja'digeri saqtay'ly. Sol da'y'irdegi altyn ti'yn, temirden jasalg'an bui'ym, qumyra, qumg'an, s'am, besik syndy a'r tu'rli ko'ne zattar bar. Murajai'dyn' qasynan 17 metr bi'iktikti qurai'tyn eskertkis'ti de ko'ry'ge bolady.

Kezinde Sarai's'yqta 100-ge jy'yq han handyq qurg'an degen derek bar. Bul eskertkis' osynyn' qurmetine qoi'ylypty. Eskertkis'ke Sarai's'yq qalasynda jerlengen jeti hannyn' qurmetine qulpy tastar ornatylg'an. Atalmys' nysan 1999 jyly buryng'y Atyray' oblysynyn' a'kimi I'mang'ali' Tasmag'ambetovtyn' qolday'ymen as'ylg'an. «Murajai'dyn' as'yly'yna Elbasy Nursultan Nazarbaev arnai'y kelgen», — dei'di my'zei' qyzmetkerleri.

Kezinde Baty' sarai'y nemese Altyn Ordanyn' kis'i ordasy dep atalg'an HII-HVI g'.g'. Sarai's'yq qalasynyn' ornyn da arnai'y baryp ko'rdik. Uly Jibek jolynyn' boi'ynda ornalasqan ko'ne qala Jai'yq o'zeninin' ty'ra man'ynan boi' ko'tergen eken. Jalpy, qalanyn' uzyndyg'y 10, eni 8 s'aqyrymg'a dei'in sozylg'an degen derek bar.

Ai'ta ketei'ik, Qasym xannyn' tusynda Sarai's'yq Qazaq xandyg'ynyn' astanasy bolyp jari'alang'an. Sarai's'yq qalasyna alg'as' qazba jumystary 1937 jyly Resei' arxeology K.Arzi'y'tovtyn' bastay'ymen ju'rgizilgen. Al, 1950 jyly arxeolog A'lkei' Marg'ulan, 1996 jyly Zei'nolla Smas'ev zerttedi. Aldag'y y'aqytta munda uzyndyg'y men eni 4 s'aqyrymdy qurai'tyn u'lken ty'ri'stik baza salynbaqs'y. Sonymen qatar, Er Targ'yn men Qambar batyrg'a eskertkis' ornatylyp, Qasym xang'a u'lken mony'ment turg'yzy' da josparda bar.

Osydan kei'in Atyray' oblysynyn' I'nder ay'dany, I'nderbor ay'ylynan on'tu'stik-s'yg'ysqa qarai' 40 s'aqyrym jerde ornalasqan Mahambet O'temisulynyn' kesenesin baryp ko'rdik. HIH g'asyrdag'y qazaqtyn' uly aqyny, erkin oi'ly ko'terilis ry'htandyry's'ysy bolg'an tari'hi' tulg'anyn' qabiri — ma'deni'et eskertkis'i sanalady.

En' basynda bul jerde qabir u'stindegi s'ombal qulpytasymen jabylyp turg'an segiz qyrly tas tabyty bolg'an. 1995 jyly bul jerdi tolyg'ymen qai'ta jo'ndep, aqynnyn' qabiri u'stine aq tastan a'demilep mazar turg'yzylg'an. Osy kezden bastap batyr jyray'dyn' qabiri tek ki'eli jer g'ana bolmai', sonymen qatar sa'y'let eskertkis'i bolyp tabylady.

Atyray' oblysyna jasag'an saparymyzdan kei'in, Batys Qazaqstan oblysyna at basyn burdyq. Oral qalasyna tan'g'a jy'yq kelip tu'sken edik. Bul o'n'irge kely'degi negizgi maqsatymyz ejelgi Bo'kei' ordasy qalas'yg'ynyn' tari'hymen tanysy' bolatyn. Alai'da, bizge jol ko'rsetip, ko'lik ma'selesin s'es'ip bery'di y'a'de etken jergilikti is'ki sai'asat basqarmasynyn' mamandary ko'mek ko'rsety'den bas tartty. Odan kei'in o'zimiz ko'lik jaldap, Oral qalasynan 12 s'aqyrym qas'yqtyqta ornalasqan Altyn orda da'y'irine jatqyzylatyn (HIII-HVg'g') ko'ne Jai'yq qalas'yg'yn baryp ko'rdik.

Kireberis jerde tari'hi' oryn memleket qorg'ay'ynda dep arnai'y belgi qoi'ylg'an. Degenmen, biz ol jerden es'qandai' ku'timdi ko're almadyq. Qazba jumystary ju'rgizilgen oryng'a ku'l qoqystar u'i'ilip qalg'an eken.

Osy tari'hi' oryndarg'a qatysty tolyq ma'limet aly' u's'in tu'sten kei'in Oral qalasyndag'y tari'hi'-o'lketany' my'zei'ine arnai'y bas suqtyq. S'ahar ortalyg'ynda ornalasqan murajai'dyn' irgetasy 1879 jyly qalang'an. Buryndary bul g'i'marat orys-qazaq qol o'ner mektebine ti'esili bolsa, 1980 jyldan bastap murajai' qyzmetin atqaryp tur.

Qazaqstannyn' en' ko'ne my'zei'ler qataryna kiretin murajai'da bu'ginde 130 myn'nan astam tari'hi' qundy ja'diger saqtalg'an. My'zei' ekspozi'si'asy segiz zaldan turady. Jalpy, mundag'y en' qundy ja'digerlerdin' qataryna 2002 jyly Terekti ay'danynan tabylg'an «Altyn hans'ai'ymnyn'» rekonstry'ksi'asy, sovramat, sarmat da'y'irine jatatyn altyn bui'ymdy a's'ekei'ler tu'pnusqa ku'i'inde qoi'ylg'an. 2001 jyly Jai'yq qalas'yg'ynan tabylg'an ja'digerler osy  murajai'da saqtay'ly.

Sondai'-aq, Qazaq handyg'y men Bo'kei' orda tari'hy aralyg'yndag'y ja'digerlermen de tanystyq. Bul jerde HVIII-XX g'asyr aralyg'yndag'y ku'misten jasalg'an zergerlik bui'ymdar, turmystyq ja'ne a'skeri' qary'-jaraq syndy birnes'e zattardy ko'ry'ge bolady. Qazaqtyn' a'i'gili sy'rets'isi, qyl qalam s'eberi A'bilhan Qasteevtin' grafi'kasy da qundy ja'digerlerdin' qataryn tolyqtyryp tur.

«Qyz Jibek pen To'legennin' kezdesy'i» dep atalatyn karti'na 1941 jyly salyng'an. Al, murajai'dyn' ekins'i qabatynda HH g'asyrdan bastap, Qazaqstannyn' ta'y'elsizdik alg'an jyldaryna dei'ingi aralyqty qamti'tyn eksponattar saqtay'ly.

Oral qalasynan s'yg'yp, qutty meken Aqto'be oblysyna kelip taban tiredik. Bul o'n'ir jetisy'lyq tils'ilerdi jyly qarsy aldy. Poezdan tu'se salysymen birden oblys a'kiminin' orynbasary Erbol Nurg'ali'evtin' qabylday'ynda boldyq. A'kim orynbasary bizdin' Batys o'n'irine, sonyn' is'inde tari'hi' oryndarg'a jasap ju'rgen ekspedi'si'amyzdy qup ko'rip, qoldai'tyndyg'yn jetkizdi. So'z arasynda bul s'arany o'zderi de jalg'astyry'g'a ni'etti ekendikterin bildirip, is'ki sai'asat basqarmasyna osyny nazarg'a aly'dy tapsyrdy.

Kezdesy' barysynda barlyg'ymyzben jekelei' tanysyp, oblys a'kimdiginin' tarapynan arnai'y dai'yndap qoi'g'an syi'lyqtaryn da berdi. Biz de Erbol Joldasbekulyna o'z tarapymyzdan s'eksiz ri'zas'ylyg'ymyzdy ai'typ, jolg'a s'yqtyq.

Jalpy, bul o'n'irde tari'hi' ja'ne ma'deni' man'yzy bar eskertkis'terdin' sany o'te ko'p. Solardyn' biri — Eset batyr Ko'kiulynyn' mavzolei'-kes'eni. Kesene Aqto'be oblysy, Alg'a ay'danynyn' Bestamaq ay'ylynda ornalasqan.

Eset – qazaq tari'hynda «tarhan» s'enine i'e bolg'an u's' batyrdyn' biri. Jon'g'ar s'apqyns'ylyg'y kezinde asqan erligimen ko'zge tu'sip, Kis'i ju'z hany A'bilqai'yrdyn' adal serigi bolg'an. Batyr 1667 jyly elimizdin' batys o'n'irinde du'ni'ege kelgen. Kis'i ju'z jetiry'dyn' is'indegi tama ry'ynan tarai'dy. Eset Ko'kiuly 1749 jyly 82 jasynda o'mirden o'tken. Batyrdyn' qurmetine ori' turg'yzylg'an eskertkis' 1992 jyldan beri memleket qorg'ay'ynda. Mavzolei' Man'g'ystay'dan a'kelingen uly'tas bloktarynan turg'yzylyp, syrty pli'talarmen qaptalg'an. Bu'ginde memori'aldyq kes'enge Eset atany a'y'li'e tutyp keletinderdin' qarasy ko'p. Osyg'an orai' bul man'da s'yraqs'y u'i'i ja'ne bir mezette 200 adamg'a qyzmet ko'rsete alatyn meri'ramhana salynypty. Byltyr Eset batyrdyn' 300 jyldyg'y ken' ko'lemde atalg'an.

Mug'aljar ay'dany, Aqkemer ay'yldyq okry'gine qarasty Ko'kto'be degen jerde ornalasqan Ko'tibar Ba'senuly (1757 – 1823) batyrdyn' jatqan jeri de tari'hi' man'yzy bar oryn. Ko'tibar batyr Syrym Datuly bastag'an ult-azattyq qozg'alysy kezinde sarbaz ji'nap, Resei' u'kimetinin' otarlay' sai'asatyna qarsy ku'res jolynda aty tanylg'an. Batyrdyn' kesenesi 2000 jyly sa'y'lets'i A'bdig'ali' Bai'andi'nnin' nusqay'ymen salyng'an.

Kesene janyna ornatylg'an qulyptastan Ko'tibardyn' u'zen'giles, qary'las zamandastarynyn' esimderin oqy'g'a bolady. Batyr kesenesinin' arhi'tekty'ralyq turqy men sa'y'leti, mazmuny jag'ynan ereks'elgi mol. Onyn' mazmunynda HIH g'asyrdag'y qazaq halqynyn' bostandyqqa umtylysy ja'ne HHI g'asyrdyn' basyndag'y sa'y'let o'nerinin' jetistigi us'tastyrylg'an. Eskertkis' memleket qorg'ay'ynda.

Batyrg'a zi'arat etip, quran bag'ys'tag'annan kei'in Temir ay'dany, Temir qalasynda ornalasqan ko'ne mes'itke bas suqtyq. G'i'badat orny 1905 jyly Orynborlyq ko'pes Ma'ji't Batqalulynyn' qarjylyq ko'megimen turg'yzylg'an. Onda Nasyr Ahmet Halfe dini' qyzmet atqarg'an.

Bul mes'it to'rtburys'ty eki qabatty qurylys, qabyrg'asy qon'yr teks'e tastardan qalang'an. Aldyn'g'y jag'ynda segiz qyrly munarasy bar. Bu'ginde jergilikti turg'yndar mes'itke o'z qarajattaryna ku'rdeli jo'ndey' jumystaryn ju'rgizy'de.

Keleside sol ay'dang'a qarasty S'ubarqudyq ay'ylynan bes s'aqyrym jerdegi Dosjan i's'an mes'itine qarai' at basyn burdyq. HIH g'asyrdyn' ai'ag'y men HH g'asyrdyn' basynda boi' ko'tergen ko'ne mes'ittin' bu'ginde tek qabyrg'alary g'ana saqtalg'an.

Mes'itte kezinde ko'ptegen mu'ri'tter qyzmet etip, i's'andar, sopylar bilim alg'an eken. Dosjan i's'an 1815-1890 jyldar aralyg'ynda o'mir su'rgen. Qazaqstannyn' batys o'n'irinde i'slam dinin taraty'g'a o'ls'ey'siz u'les qosqan, osy joldag'y qyzmeti, bilimi, jeke basynyn' qadir-qasi'eti arqyly halyq arasynda zor qurmetke bo'lengen tulg'a. O'zinin' birins'i mes'itin Don'yztay'dag'y Tasastay'-Qai'nar alqabynda saldyrg'an.

Aqto'be oblysyna jasag'an saparymyz barysynda S'a'i'merden A'bjanulynyn' (S'a'ken i's'an) mes'itin de ko'rip qai'ttyq. HH g'asyrdyn' bas kezinde salyng'an g'i'badat orny Alg'a ay'dany, Marjanbulaq ay'ylynan batysqa qarai' 27 s'aqyrym jerde (Samara-S'ymkent tas jolynan 3 s'aqyrym soltu'stikte) ornalasqan.

Mes'ittin' qabyrg'alary tabi'g'i' tastar men ku'i'dirilgen kirpis'terden qalang'an. Mes'it 2010 jyldan beri jergilikti man'yzy bar tari'hi' ja'ne ma'deni'et eskertkis'i esebinde memleket qorg'ay'yna alyng'an. S'a'ken i's'an s'amamen 1853-1929/30 jyldary o'mir su'rgen. Halyqqa i'mnadylyq jolyn nasi'hattap, bala oqytyp, eldin' en'sesin tiktey'ge o'ls'ey'siz u'les qosqan bilimde de ulag'atty ustaz bolg'an adam.

Qobda ay'dany, Ji'renqopa ay'ylynan boi' ko'tergen Qobylandy batyr memori'aldyq kes'eni de respy'bli'ka boi'yns'a mag'yzy ereks'e eskertkis'terdin' biri. Kesene batyrdyn' su'i'egi jatqan mavzolei'den, Dan'q zalynan ja'ne belgi tastardan turady. Bir qarag'anda mavzolei' batyrdyn' dy'lyg'asyna, al, sol janyndag'y murajai' sadaqqa uqsai'dy.

Ai'ta ketei'ik, Qobylandy batyr — qazaq halqynyn' 29 nusqadan turatyn epostyq jyrynyn' basty qaharmany. Jon'g'ar men qalmaqtarg'a qarsy sog'ysta aty ken'inen tanylg'an. S'amamen XV — XVI g'asyrlarda o'mir su'rgen. 2007 jyly irgesi qalang'an kesene qazirgi tan'da memleket qorg'ay'ynda.

Qobda ay'dany, Taldysai' ay'ylynan 12 s'aqyrym on'tu'stik-batysynda ornalasqan Abat-Bai'taq qorymy da tari'hi' man'yzy bar eskertkis' bolyp sanalady.

An'yz a'n'gimege su'i'ensek, bul kesene XV g'asyrda o'mir su'rgen, «Jerui'yqty» izdep o'tken Asan Qai'g'ynyn' uly Abat batyrg'a arnap salyng'an. A'kesinin' tapsyry'ymen s'o'bi s'u'i'gin qunarly mal o'risin izdey'ge s'yqqan Abat batyr Besqopada jelmai'adan qulap qaza tabady. Kei'bir derekte qara qurt s'ag'yp, sodan ko'z jumg'an dei'di. Al, ekins'i atay'y «Bai'taq» ken', s'eksiz degen ug'ymdy bildiredi. An'yz jelisi boi'yns'a Bai'taq kedei'lerge ko'p s'apag'aty ti'gen, qoly as'yq ma'rt adam bolypty. Mavzolei'din' jalpy bi'iktigi 16 metr bolg'an, qazirgi saqtalyp turg'an bi'iktigi 14.5 metr. Abat-Bai'taq kesenesine 2004-2005 jyldary qai'ta qalpyna keltiry' jumystary ju'rgizilgen. Eskertkis' memleket qorg'ay'ynda.

P.S. Adam o'z tari'hyn bilmei' jatyp, ult bolyp qalyptasy'y mu'mkin emes. I'a', tari'hty bilmey' nadandyq. Eger biz balanyn' sanasyna jastai'ynan ata babalarymyzdyn' ju'rip o'tken jolyn ai'typ ha'm qazaqtyn' qalai' el bolg'andyg'yn qulag'yna qui'yp o'sirsek, onda bul myqty urpaq ta'rbi'elegendigimizdin' ai'g'ag'y. Mundai' mektepten o'tken adamnyn' patri'ot atanyp, keles'ekte halqynyn' gu'ldeny'ine atsalysatyny so'zsiz.

Biz eki aptag'a jy'yq y'aqytta elimizdin' Batys o'n'irin aralap, ko'ptegen tari'hi' jerlerimen tanystyq. Endi artymyzdan ergen kei'ingi by'yng'a ai'tarymyz ko'bei'gendei'. A'y'elgi saparg'a s'yqqandag'y maqsatymyz da sol tug'yn. Qazaqtyn' tari'hyn, sonyn' is'inde ki'eli jerlerdi zerttep, onyn' qundylyqtaryn halyqqa ken'inen nasi'hattay'. Saparymyz sa'tti bolg'an sekildi. Al, siz tari'hqa qyzyg'asyz ba?

Bo'lisy'
Share on FacebookTweet about this on TwitterShare on VKPrint this page

JAY'AP QALDYRY'

Please enter your comment!
Please enter your name here