Qog'am o'zinin' damy' jolymen ju'rgeni abzal — M.Joldasbekov

0
212

Ol – balanyn' konsti'ty'si'asy

…Sosyn mektepterde a'rkim oqy'lyq jaz­g'ys' bolyp ketti. Oqy'lyq degenimiz qundy du'ni'e. Ol – balanyn' konsti'ty'si'asy. Biraq ony a'rkim jazg'asyn, onyn' is'i biryn'g'ai' qate bolady. Biz sonymen bir g'ana balany emes, san urpaqty qatelestirip jatyrmyz. Bul o'te o'kinis'ti.

S'es'endik mektebin as'y' kerek dep oi'lai'myn

Menin's'e, Astana qalasynda barlyq jag'­dai'dy jasap, eldegi barlyq daryndy balalardy ji'nap alyp oqytatyn To'le bi', A'i'teke bi', Qazybek bi'din' s'es'endik mektebin as'y' kerek dep oi'lai'myn. Sodan son' danalyqqa u'i'retetin Abai'dyn' dana­lyq mektebi kerek. Bul bizdin' balalary­myzdyn' bolas'ag'y u's'in qajet.

Bizdin' ai'yzymyzdy qandyrg'an, ko'kei'i­mizden s'yqqan, izdegenimizdi tay'yp bergen Elbasymyzdyn' «Bola­s'aqqa bag'dar: ry'ha­ni' jan'g'yry'» atty maqalasynda ko'terilgen ma'sele bir ku'nde ty'g'an joq. Bul ko'p y'aqyttan beri eldin' ko'kei'inde ju'rgen, jurt­tyn' ko'kei'in tesken, ku'ndiz o'n'inen, tu'nde tu'sinen ketpegen sondai' tag'dyrly qazaq halqynyn' tag'dyryna qatysty teren' oi'lar edi. Bul maqalany jazy'­g'a Elbasy­nyn' o'zi birden kele qoi'g'an joq. Kerek bola­tyn bolsa, bizdin' ult ry'hani' jan'g'y­ry'dy ta'y'el­sizdik alg'an kezden bastady. Men muny sol kezden bastalg'an ta'jiri'­benin' qorytyndysy dep eseptei'min. Biz muny bug'an dei'in ai'typ ta, jazyp ta ju'r­dik. Biz muny kez-kelgen qazaq i'ntelli'­gensi'a­synyn' armany desek bolady.

Anay' bir jyly Elbasy qasi'etti Ulytay'dyn' eteginde, A'y'li'e bulaqtyn' basynda otyryp teren' tebirenip, halyqpen syrlasty. Sol suhbatynda ko'ptegen oi'lar ai'tty. Sonda qazaq­tyn' qasi'etti jerleri ty'raly, qazaq­tyn' es'kimnen ui'almai'tyn tamyry teren' tari'hy bar ekeni jai'ynda, ol tari'h u'nemi tutastany', birigy' tari'hy ekeni jai'ynda keremet ai'tty. Sol tusta  ko'rs'i eldin' bir bass'ysy qazaq­tyn' tari'hy joq degen a'n'gime ai'tqan edi. Sog'an bul qarsy ai'tyl­g'an keremet pikir esebinde boldy. Qazaqtyn' o'z tari'hy bar, Qazaq handyg'yna 550 jyl boldy dep, jurt ku'tpegen jerden jarq etkizip batyldyq tanytty. Bul qasi'etti A'y'li'e bulaqtyn' basynda ai'tylyp edi. Sodan beri Elbasy u'nemi tebireny'men keledi. Menin' jadymda,  ta'y'elsizdigimizdin' 25 jyldyg'yna orai' «Uly dala ulag'attary» dei'tin keremet bir kitap jazdy. Onda qazaq tari'hy, qazaqtyn' tag'dyry, o'tkeni, bu'gini jai'ly ai'typ, erten'i jai'ly keremet tolg'anady, g'ajap tebirenedi. Men ol ty'raly «Egemen Qazaq­stan» gazetine u'lken maqala bergenmin. «Ol en'bektegen baladan, en'kei'gen ka'rige dei'in, mektep qabyrg'alarynda, jog'ary oqy' oryndarynda, bi'ik ken'selerde jatpai' turmai' kitap oqi'tyn. Munda qazaqtyn' tari'hy bar, Elbasynyn' tebirenisteri bar» dep jazyp edim. Men kei'de inilerimnen surastyram «Sender osy kitapty bilesin'der me?» dep. Biraq bir o'kinis'i, bi'likte ju'rgen azamattardyn' ko'bisi muny a'li oqyg'an joq.

Odan kei'in Elbasy ta'y'elsizdigi­mizdin' s'ejiresi si'aqty, ta'y'elsizdigi­mizdin' ensi'klopedi'asy ispetti «Ta'y'elsizdik da'y'iri» dei'tin g'ajap kitapty jazdy. Ba'rimiz buryn tari'h ty'raly jazylg'an kitaptardy oqydyq qoi'. Ol kitaptarda bir alys tari'h ko'z aldymyzg'a elestey's'i edi. Al myna «Ta'y'elsizdik da'y'irinin'» is'inde bizdin' o'zimiz ju'rmiz. Oqi'g'alardyn' is'inde de o'zimiz ju'rmiz. O'i'tkeni, bul ta'y'elsizdiktin' aldy, ta'y'elsizdiktin' alg'as'qy jyldary ty'raly boldy. Ondag'y basymyzdan kes'ken qi'yn­dyq­tar, kes'egi qan'yrap qalg'an aty bar, zaty joq Qazaq KSR dei'tin, Qa­zaq­stan ken'estik sosi'ali'stik respy'b­li'kasy dei'tin respy'bli'kanyn' basy­nan kes'ken ahy'aldary ty'raly ai'tyl­dy. Zay'yttar qi'rady, sovhozdar, kolhozdar tarady, eldin' bala ta'rbi'e­lei'tin analary ala qaps'yq arqalap bazarg'a ketti, mektepterde jaqsy sabaq berip ju'rgen mug'alimderdin' ba'ri qap arqalap bazarg'a ketti. Mundai' sumdyq­tardy basymyzdan kes'tik, sonyn' bel ortasynda ju'rdik. Sonyn' ba'ri atalg'an kitapta jazylg'an. Al «Bolas'aqqa bag'dar: ry'hani' jan'g'yry'» atty  maqalasy sol kitaptardan, A'y'li'e ata basynda berilgen suhbattan s'yqqan u'lken qorytyndy.

Bul maqalada ai'tylg'an ma'sele­lerdi ju'zege asyry'g'a memleketimiz quls'yna kiristi. Ony atqary', oryn­daty' maqsatynda Elbasy Ulttyq komi'ssi'a qurdy. Onyn' to'rag'asy — qazirgi Prezi'dent a'kims'iliginin' jeteks'isi A'dilbek Jaqsybekov. Men sol Ulttyq komi'ssi'anyn' mu's'e­­simin. Qazir ko'ptegen oblys­tarda, ortalyqtarda, kei'bir oqy' oryndarynda Ry'hani' jan'g'yry' orta­lyqtary quryla bastady. Ony biz estip, bilip otyrmyz. Osy «Ry'hani' jan'g'yry'dyn'» maqsaty nede? Elbasy neni maqsat etip otyr? Bul jerde jahandany' zamanynda tilimizdi, ultymyzdy, ulttyq ma'deni'etimizdi, tari'hymyzdy saqtap, o'rkeni'etti elderdin' ko's'ine ilesip, solarmen birge boly'dy maqsat etip otyr g'oi'. Biz qai'tsek Qazaq eli bolyp saqta­lyp qalamyz, qai'tsek ko's'ten qal­mai'­myz? «Qazaqstan-2050» Stra­tegi'a­­lyq bag'darlamasynda da Elbasy ko'ptegen ma'selelerdi anyq etip qoi'g'an bolatyn. Sondag'y strategi'a­nyn' maqsaty — ozyq 30 eldin' qataryna qosyly'. Onyn' is'inde, 2025 jylg'a qarai' Qazaqstan memleketi u'lken, kis'isi bar tu'gel memlekettik tilde so'i'lei'di dedi. Bul — bir. Ekins'i – latyn a'lipbi'ine ko's'emiz, al u's'ins'i — Qazaqstan Qazaq eli dep atalady dep jazdy. Mine, osynyn' ba'ri tu'ptep kelgende, Qazaqstandy taban astynan bolyp jatqan o'zge­rister zamanynda ko's'ten qaldyr­may'dyn' amaly dep eseptei'min.

«Ry'hani' jan'g'yry'» maqalasynda ko'pte­gen ma'selelerge ma'n berilgen. Bul ma'selenin' negizgi biri sol – latyn a'lipbi'ine ko's'y'. Aldymen bul Parlamentte bekitildi. Menin's'e, s'amaly asyg'ystay' boldy. Jurt jappai' talqylady. So'i'tip, o'tken jyly 29 qazanda Elbasy jurttyn' pikirin eskerip, onyn' jan'a nusqasyn bekitti. Ol da az boldy. Og'an eldin' ba'ri aralasyp, nes'e tu'rli pikir ai'tty, ken'inen talqylandy. Sodan Elbasy o'zgerister engizilgen nusqasyn qai'ta jari'alady. So'i'tip, osy qazirgi nusqany ju'zege asyry' maqsatynda Qazaqstan U'kimetine tapsyrdy. Bug'an orai' Ulttyq komi'ssi'a quryldy. Ony Premer-mi'ni'str Baqytjan Sag'yntaev basqardy. Latyn a'lipbi'ine ko's'iry'di ju'zege asyratyn toptar  quryldy. Ol topta qazirde ry'hani'at salasynda qyzmet etip ju'rgen Ma'deni'et ja'ne sport mi'ni'stri Arystanbek Muha­medi'­uly, Aqparat ja'ne kommy'ni'­kasi'a mi'ni'stri Da'y'ren Abaev, Bilim ja'ne g'ylym mi'ni'stri Erlan Sag'a­di'ev bar. Bu'ginde osy u's' mi'ni'str 4 topqa bo'linip, sog'an bass'ylyq jasai'dy. Menin' oi'ym, bul o'te jaqsy na'rse. Bizdin' ko'kei'imizde ju'rdi. Biraq ol kez-kelgennin' qol jay'lyg'yna ai'nalmasa eken.

Latyn a'lipbi'ine ko's'y' bir ko's'eden ekins'i ko's'ege ko's'e saly' emes. Ol u'lken tag'dyrly ma'sele, tag'dyrly ko's'y'. Biz buryn latyn a'lippesinde bolg'anbyz. Bir qi'nal­mai'tyn jerimiz de sol, biz — qazaq muny bastan kes'irgenbiz, biz muny buryn pai'dalang'anbyz. Bir jag'ynan, bizdin' balalardyn' barlyg'y derlik bu'ginde s'et tilin biledi. Sondyqtan olarg'a qi'yndyq ty'dyrmai'dy. Tek a'rkim julmalap, ko'kpar qylmasa eken dep oi'lai'myn. Biz qazaq aqko'­n'ilmiz. Kei'de aqko'n'ildilik aqymaq­tyqqa bastai'dy. A'rkim ornynda otyryp alyp, ay'zyna kelgendi ai'typ jatady.  Men qazirgi a'l-Farabi' atyndag'y Qazaq Ulttyq y'ni'versi'­tetinin' Qazaq tili ja'ne a'debi'eti faky'ltetin bitirgen adammyn. Men sol kezdin' o'zinde ai'ttym, bul latyn a'lippe­simen mamandar ai'nalysy' kerek, jan-jaqtan tartqylamay'y­myz qajet. O'i'tkeni, tildin' o'zinin' zan'dylyqtary bar. Og'an sol zan'dy­lyqtardy biletin adamdar aralasqa­ny jo'n. Biraq son'g'y nusqa sabasyna tu'sken, dese de a'li de jetildire tu'setin tustary bar nusqa boldy. Men sol latyn a'lipbi'ine ko's'etin ko's'imiz ko'rikti bolsyn dep tilei'min. Dei'turg'anmen, ba'ribir osy bir tustarda Ahmet Bai'tursynov si'aqty halyq­tyn' ry'hani' ko'semi bolg'an ag'alary­myzdyn'  joq ekenin biz sezip qaldyq. Dese de, «El is'i – ken is'i» dei'di g'oi', abzal azamattardyn' arqasynda a'lipbi' durys jobag'a tu'sti.

Odan kei'ingi u'lken ma'sele — mektep, bilim, g'ylym salasy aqylg'a syi'mai'tyn sumdyq, s'eksiz refor­malardyn' is'ine kirip ketti. Sol menin' oi'ymnan ketpei'di.  Bul bylyqtan el qas'an s'yg'ady? Bul rette balalar bylai' tursyn, u'lken­derdin' o'zine obal bolyp jatyr. Jog'ary mekteptin' salasyndag'y reformalardyn' o'zi de adamnyn' qi'a­lyna sa'i'kes kele bermei'di. Sosyn mektepterde a'rkim oqy'lyq jazg'ys' bolyp ketti. Oqy'lyq degenimiz qundy du'ni'e. Ol – balanyn' konsti'­ty'si'asy. Biraq ony a'rkim jazg'asyn, onyn' is'i biryn'g'ai' qate bolady. Biz sonymen bir g'ana balany emes, san urpaqty qatelestirip jatyrmyz. Bul o'te o'kinis'ti.

Osy kems'iliktin' ornyn toltyry' maqsa­tynda Elbasy jan'a gy'mani'tar­lyq bilim ty'raly ereks'e ai'tady. Sonyn' na'ti'jesinde a'lemdegi ozyq elderdin', a'bden synnan o'tken, syn­g'an, balag'a mu'ltiksiz bilim beretin 100 oqy'lyqty ay'dary' ma'selesin qoi'dy. Bu'ginde arnai'y top qurylyp, gy'mani'tarlyq salada, s'u'kir, 17 oqy'lyq ay'darylyp bitti. Osy ma'sele qozg'alg'anda, ay'darma bi'y'rosy qurylady degende, alg'a­s'ynda qalai' bolady eken, a'rkimnin' qolynda ketip, sapasyz bolyp qala ma dep te oi'lap edim. Joq, bul ma'sele bai'ypty qolg'a alynyp, bai'saldy ister atqaryly'da.

Bu'ginnin' o'zinde 17 oqy'lyq bitti. Men osy «Jan'a tan'day'ly 100 oqy'lyq» dep atalatyn u'lken jobanyn' redaksi'alyq kollegi'asynyn' mu's'esimin. Bul oqy'lyqtardy biz qolymyzdan o'tkizip, ko'zimizben ko'rip otyrmyz. Osy 100 oqy'lyq­tyn' arqasynda bizdin' balalar gy'mani'tarlyq sala boi'yns'a jaqsy bilim alady dep oi'lai'myn.  

Sondai'-aq, Elbasy jastardyn' ry'hyn, bedelin ko'tery' u's'in «Ju'z jan'a esim» degen jobany engizdi. Bul el is'inde u'lken qozg'a­lys boldy, tebirenis boldy. Elbasy jurt tan'da­g'an sol «100 esimdi» ji'yp alyp, solardyn'  a'rqai'sysyn tyn'dag'an kezde talantty balalardy ko'rip, «qazaq teginen s'es'en, ko'sem halyq edi, tektiden teksiz ty'mai'dy eken g'oi', bizdin' asyldarymyz bar eken g'oi'» dep, ko'zimnen jas s'yqty, s'ynynda da. Bul joba kei'in de qai'tala­nyp turady dep oi'lai'myn. Qazir gazetterde, telearnalarda sol 100 esimge kirgen jastarymyz ty'raly jaqsy habarlar berilip jatyr. Bul — u'lken qy'anys'. O'i'tkeni, olar bizdin' keles'egimiz.

Elbasy maqalasynda ty'g'an jer jai'ly oi'dy ortag'a salady. Ol jerde qasi'etti, ki'eli jerler ty'raly ai'tady. A'y'li'e bulaq­tyn' basyndag'y suhbatynda «Ulytay'dyn' eteginde otyrmyn, A'y'li'e bulaqtyn' basynda otyrmyn. Bul — qasi'etti jer. Al qazaqta osyndai' qasi'etti jerler o'te ko'p», —  dep birqataryn sanap ai'typ edi. Qazir arnai'y qor qurylyp, Ma'deni'et mi'ni'strliginin' tarapynan birs'ama ister atqarylyp, s'u'kir, retke kelip qaldy.  Bizdin' qazaq jerinde qasi'etti mekender o'te ko'p. Olardy bir kezderi basqa dini' ag'ym dep, adam ai'ag'yn bastyrmai', qan'yra­typ qoi'dy. Bile bilsek, ondai' qasi'et­ti jerlerge baryp jurt burys oi'dan, basqa pi'g'yldan arylyp otyrg'an.

Biz mektepte ju'rgen kezde Banglades'tin' geografi'asyn oqydyq, o'zimizdin' kindik qanymyz tamg'an, ty'g'an jerimizdin' geogra­fi'asyn oqytpady. Ol sol kezde jurttyn' sanasymen ten' na'rse edi. Qazaq beker ai'tpag'an, «Ty'g'an jerge ty'yn'dy tik» dep. Bai'yg'an jigitter, qaltaly azamattardyn' o'zi ba'rin basqa jaqtan dorbalap a'kelgen joq. Sondyqtan ba'rimiz birigip ay'ylg'a, ty'g'an o'lkege ko'n'il bo'ly'imiz kerek. Memleketpen tize qosa otyryp, ty'g'an jerdi tu'lety'imiz qajet.

Elbasy maqalasynda ai'tylg'an tag'y bir u'lken du'ni'e – Qazaq ma'deni'eti ja'ne onyn' a'lemdegi orny, qazaq ma'deni'etin a'lemge tanyty' ma'selesi.  Bul da bir ko'pke oi' sala­tyn, ko'kei'imizge qonatyn ma'sele edi. Bul ma'seleni ko'termes buryn Elbasy ko'p s'ary'a tyndyrdy. Ma'selen, ba'rimizge belgili Astana Opera, Astana balet teatry, Astana ulttyq balet akademi'asy quryl­dy. Bul ulttyq o'nerdi a'lemge nasi'hat­tay'dyn' a'demi bir joldary dep eseptei'min. Sonyn' bir da'leli – bizdin' Astana balet teatry AQS' sahnasynda o'ner ko'rsetip, a'lemdi tan'qaldyryp keldi.

Elbasy qazaq ma'deni'etin ku'n ta'rtibine qoi'y'da qazaqtyn' da'stu'rli o'nerin eskerip otyr. Da'stu'rli o'nerdi da'riptep, ony asqaqtatyp kele jatqan – halyq.

Qazaq o'nerinin' eki qos qanaty bar. Onyn' biri – qobyz, biri – dombyra. Bul ekey'i bizdin' o'nerimizdin' qos qarlyg'as'y. Ekey'i de qazaq jerinen s'yqqan. Bir o'kinis'tisi, kei'bir ulttyq o'nerge ma'n bermei'tin, o'nerdin' bag'asyn bilmei'tin, qasi'etin tu'sinbei'tin adamdardyn' arqasynda bizdin' osy qos qundylyg'ymyz jer bay'yrlap ketti. Bul o'te o'kinis'ti.

O'tkende jazg'an bir maqalamda qazag'ymyzben birge jasap kele jatqan osy qos ki'eli aspaptyn' ki'esine us'yrap qalyp ju'rmei'ik dedim. Menin' usynysym boi'yn­s'a, «Qazaqstan» telearnasy «Men qazaq­pyn» degen jobany ju'zege asyra bastady. Sol jobag'a men qazaq o'neri u's'in, da'stu'rli o'ner u's'in y'aqytymdy qi'yp, s'ars'asam da bastan-ai'aq qatystym. Jaman bolg'an joq. Bui'yrtsa, bul joba da'stu'rge ai'nalg'aly tur.

Elbasymyz da da'stu'rli o'ner jai'ly u'nemi ai'typ ju'r. Qyzdardyn' s'as'yn jalbyratyp jai'yp ju'rgeni durys emes. Telearnalarda ne so'zinde, ne a'ninde ma'n-mag'yna joq a'nder, orynday's'ylar s'uby­ryp ju'r. Juldyzdar qaptap ketti. Bu'ginde aspanda juldyz qalmady. Ba'ri bizdin' Qazaqstannyn' telearnalaryna tu'sip ketti. Qai'dan s'yg'yp jatqan juldyzdar ekenine qai'ran qalasyn'. Kei'de biz — ag'a by'yn y'ai'ymg'a salynamyz, bizdin' o'ner o'z yrg'ag'y­nan ai'yryla bastady ma dep. Og'an jol bermey'imiz kerek dep eseptei'min. Sosyn bai'qap otyrsyzdar, bizdin' sahnamyzdy, teleekrandarymyzdy arzan ku'lki jay'lap bara jatyr. Og'an da tosqay'yl qoi'y'ymyz qajet.

Elbasy ko'tergen ma'selenin' tag'y biri – ulttyq kod. Ulttyq kod dege­nimiz ne? Ol bizdin' ulttyq bolmy­symyz, ulttyq jaraty­lysymyz, ulttyq tabi'g'atymyz, ulttyq sana­myz, ulttyq ma'deni'etimiz, ulttyq salt-da'stu'rimiz, ulttyq tari'hymyz. Elba­sy­myz alda kele jatqan g'arys'­tag'y zamang'a biz osy qasi'etterimizdi saqtap, ko's'ten qalmai', jan'alyq­tardy boi'ymyzg'a sin'irip baryp jety'imiz kerek dep otyr.

Men jan'alyqqa qarsy emespin. Degen­men, g'alamtor, kommy'ni'kasi'a adamnyn'   o'mir su'ry' ortasy g'ana emes, onyn' dag'dy­laryn da, ma'de­ni'etin de, tanym-tu'i'sigin de o'zgertip bara jatqandai'. Onyn' sai'asatqa da, ku'nko'riske de, sanag'a da yqpaly ku'nnen-ku'nge ku's'ei'ip bara jatyr. Bai'qap otyrsaq, bu'kil a'lemde es'qandai' parti'ag'a qosylmai'tyn, es'bir i'deologi'any qolda­mai'­tyn, ult aldyndag'y mindetin de moi'yn­damai'tyn, tek du'ni'eni g'ana ko'zdei'tin osyndai' urpaq qalyptasyp keledi. Bul degenimiz, o'zinin' tari'hyn bilme­gen, ata-tegin bilmegen, a'det-g'urpyn bilmei'tin urpaq qalyptastyp kele jatyr degen so'z. Al bi'lik sondai' urpaqqa berilse, keles'egimiz ne bolady? Bul ma'selege u'lken ma'n bery' kerek.

Balalar bu'ginde kompi'y'terden ko'z almai'dy. Ko'zden ai'yrylyp qala ma dep qorqam. Bir-birimen so'i'le­sy'den qaldy. S'es'en tilinen ai'yry­lyp qala ma dep qorqam. Qazaq halqy du'ni'e ju'zindegi en' ko'sem, en' s'es'en halyq. Bul ty'raly men u'nemi ai'typ ju'remin. Ulttyq qundylyq­tardy baryns'a saqtap qaly'ymyz qajet. Menin's'e, Astana qalasynda barlyq jag'dai'dy jasap, eldegi barlyq daryndy balalardy ji'nap alyp oqytatyn To'le bi', A'i'teke bi', Qazybek bi'din' s'es'endik mektebin as'y' kerek dep oi'lai'myn. Sodan son' danalyqqa u'i'retetin Abai'dyn' dana­lyq mektebi kerek. Bul bizdin' balalary­myzdyn' bolas'ag'y u's'in qajet.

Tag'y qai'talap ai'tai'yn, men jan'alyq­qa qarsy emespin, biraq ol qog'amdy jolynan tai'dyryp jiber­mey'i kerek. Adam adami' qasi'etin, bolmysyn saqtap, qog'amnyn' qalyp­tasqan evoli'y'si'alyq damy' jolymen ju'rip otyrg'any abzal.

Materi'al almaty-akshamy.kz sai'tynan alyndy.

Bo'lisy'
Share on FacebookTweet about this on TwitterShare on VKPrint this page

JAY'AP QALDYRY'

Please enter your comment!
Please enter your name here