A'debi'et – ry'hani'attyn' din'gegi

0
437
foto Ai'dyn Nurs'anov

Ili'as Jansu'girov atyndag'y Jetisy' memlekettik y'ni'versi'tetinde qazirgi qazaq a'debi'etinin' u's' by'yn o'kilimen arnai'y kezdesy' o'tti. Kes' ju'rgizy's'isi belgili jy'rnali'st, qarymdy qalamger, «Altyn tobylg'y» a'debi' syi'lyg'ynyn' i'egeri, Qazaqtan Jy'rnali'ster Odag'ynyn' mu's'esi Esbolat Ai'dabosyn. Elbasynyn' «Ry'hani' jan'g'yry': bolas'aqqa bag'dar» maqalasynyn' «Ty'g'an jer» bag'darlamasy ai'asynda tun'g'ys' ret qolg'a alynyp otyrg'an bul s'arany Almaty oblystyq tilderdi damyty' basqarmasy ui'ymdastyrg'an.

Naqtyraq ai'tsaq, mundai' tanymal daryn i'elerimen kezdesy' a'r ai' sai'yn Tadyqorg'an to'rinde turaqty tu'rde o'te bermek. «Bul jastardyn' a'debi'etke degen quls'ynystaryn arttyryp, oi'-o'risin ken'ei'ty'ge tyn' jol as'ady» –  dei'di mamandar. Osyg'an bai'lanysty, bu'gingi ku'nge dei'in ai'maqta eki birdei' a'debi' bai'qay' jari'alanyp, alda jas qalamgerdin' fory'myn o'tkizy' ken'inen josparlang'an. Ju'zdesy' jastar aldynda suraq-jay'ap pen suhbat tu'rinde o'tti. Salmaqty oi', saraptamalyq pikirlerge qulaq tu'relik.

Alg'as'qy say'al ag'a by'yn o'kili, QR En'bek sin'irgen qai'ratkeri, Halyqaralyq «Alas'» ədebi' syi'lyg'ynyn' i'egeri Jumabai' S'as'tai'ulyna qoi'yldy.

Foto Ai'dyn Nurs'anov

 – Qurmetti Jumabai' S'as'tai'uly, siz osydan 50 jyl buryn alg'as'qy qadamyn'yzdy a'debi'etten emes, qoi' bag'y'dan bastapsyz. Sondag'y bala Jumabai'dyn' armany ne edi? Sol armang'a jettin'iz be?

— Rahmet, men armang'a jettim, jetpedim dep es' oi'lag'an joqpyn. Men osydan jarty g'asyr buryn i'ag'ni' 18 jasymda oqy' bitire salyp, qoi's'yg'a ko'meks'i bolyp ju'rgen s'ag'ymda basty serigim kitap boldy. Alg'as' Ty'rgenevtin' «Qarsan'da» romanyn oqyp otyryp, sondag'y mahabattyn' i'esi bolsam-ay' dep armandadym. Biraq, adam ko'p armang'a, ko'p qi'alg'a beriledi. En' birins'i arman mektebin'e bai'lanysty eken. Biz «Jalyn» jy'rnalynda qyzmet etip, M.S'ahanovtyn' qatty synynan o'ttik. Sosyn gazetten. Ol kezde «Sosi'ali'stik Qazaqstan», qazirgi «Egemen Qazaqstan» gazeti kez-kelgen adamnyn' qoltan'basyn buzyp tastap, qai'ta bastan jazyp s'yg'atyn. Men sol mektepten  s'yqtym da, jalpy proza bo'limine kelip otyrdym. Bir ku'ni bir jas qyz keldi. So'i'tsem, ol 18 jasynda roman jazyp, jen'impaz atang'an a'i'gili Ai'gu'l Kemelbaeva eken. Men sol qyzdyn' qoljazbasyn qatty o'zgertip jiberippin. Bir y'aqytta qyz qatty as'y'g'a by'lyg'yp, mag'an ay'yr-ay'yr so'zder ai'tty. Mende azamatpyn g'oi', namystanyp ketip, qarymta qai'tarsam kerek. Birde a'riptesim Qani'pas' Ma'dibaeva meni on'as'a s'yg'aryp: «Jumabai' bulai' bolmai'dy, birey'din' qoltan'basyn o'zgerty'ge es'kimnin' haqysy joq. A'rkim o'z oi'yn o'zins'e jetkizedi» – dedi. Sol so'z mag'an qatty sabaq boldy. Sony ai'tqan a'riptesim Qani'pas'qa ma'n'gi ri'zamyn. A'ri ku'ni bu'ginge dei'in s'eksiz rahmetimdi ai'tamyn. Mine, sodan bastap birey'din' en'begine qol saly' degendi janym su'i'mei' qaldy.

— Jazy's'y boly' ty'raly oi' qalai' keldi, qoi' bag'yp ju'rgende keldi me?

— Joq. Qazirgi jastardyn' a'ns'i bolg'ysy kelgeni si'aqty bir kezde eldin' ba'rinin' jazy's'y, aqyn bolg'ysy keldi. Onda jazy's'y degen keremet tulg'a sekildi ko'rinetin bizge. Alg'as' menin' Jazy's'ylar Odag'yna kirgenimde mu'lde basqas'a a'ser beretin. Sol qasi'etti adamdardy ko'rgen son', bizdin' de solarg'a uqsap jazy's'y bolg'ymyz kelgeni anyq.

— Sizdin' o'mir jolyn'yzg'a qarap otyrsaq, qoi' bag'y'dan a'debi'etke kelgenge dei'in basqa salalarda qyzmet istepsiz. Jog'arg'y oqy'g'a da kei'innen tu'sipsiz. Sonda sizde a'debi' ortag'a kis'kene erterek kelsem, ko'ptegen qundy du'ni'eler s'yg'arar edim degen bir o'kinis' bolg'an joq pa?

— Boldy. Men jog'arg'y oqy'g'a 10 jyldan kei'in tu'stim. Sebebi, mag'an jy'rnali'st boly' qatty unady da, sog'an tu'sy' jolynda g'ana en'bektenip ju're berdim. O'kinis'ke orai', og'an tu'se almadym. Kei'in birey' sen endi «qazaq tili men a'debi'eti» mamandyg'yna syrttai' tu'sip alsan's'y degen son' g'ana sol mamandyqqa oralyp, tildi ko'p qay'zadym. Mag'an sabaq bergen adamdardyn' is'inde Rymg'ali' Nurg'ali'ev qatty senim artty. Og'an qarai' men de oqy'dy u'zdik bitirdim. Sol kisi birde menin' jazg'an s'yg'armamdy ko'rip, mag'an: «Basqa on s'yg'arma jazg'ans'a mynadai' bir g'ana s'yg'arma jaz. Tari'hta qalasyn', osydan artyq jazba» – dedi. Sol so'z mag'an u'lken demey' boldy, u'lken  s'abyt berdi. Men budan, bir adamnyn' bir ay'yz so'zi bu'kil tag'dyryn'a a'ser etetinin tu'sindim.

Foto Ai'dyn Nurs'anov

Kelesi say'al orta by'yn o'kili, jazy's'y, jy'rnali'st «Abai.kz» portalynyn' bas redaktory Da'y'ren Qy'atqa qoi'yldy.

— Da'y'ren myrza, o'kinis' demeks'i dana Abai'dyn' o'zi «Qolymdy mezgilinen kes' sermedim» dep u'lken o'kinis' bildirgen edi. Sizde qandai' o'kinis' pen arman boldy?

— Menin' de a'kem mals'y boldy. Sol sebepti, men de alg'as'qy qadamymdy qoi' bag'y'dan bastadym. Mal son'ynda ju'rgende men de ku'n tezirek batsa eken degen bir g'ana arman boly's'y edi. Sebebi, jaz mezgilinde ku'n uzaq, qoi' bag'yp salpaqtap ju'rgen adamg'a kes' batpai'dy. Sol kezde jalpy mals'ylar qay'ymynda qalyptasqan bir jaqsy u'rdis — kitap oqy' edi. Biraq onyn' avtoryna da qaramai' oqi' beretinbiz. Menin' en' alg'as' oqyg'an kitabym Berdibek Soqpaqbaevtyn' «Menin' atym Qoja» atty s'yg'armasy bolatyn. Kei'in jog'ary oqy'g'a tu'skende qolyma tu'sken ko'p kitaptardy oqysam, ol menin' sol qoi' bag'yp ju'rgende avtoryna qaramai' oqi' bergen kitaptarym eken. Onyn' birtalai'y jazy's'y A'mirhan Balqybektin' s'yg'armalary bolyp s'yqty. Sol s'yg'armalar menin' bu'gingi a'debi'etke kely'ime jol as'ty. Endi, o'kinis' degenge adam o'mirinin' son'g'y sa'tterinde oi'lanyp, jay'ap izdei'tin s'yg'ar. Al, qazirgi kezde bastan o'tip jatqan kems'ilikter bolsa, ony aldag'y ku'nnin' esebinen jy'yp-s'ai'yp, tolyqtay'g'a tyrysamyz. Qandai' da bir qatelikterdi qai'talamay'g'a tyrysamyz. Adam balasy bir ret jibergen ag'attyqtan qoryqpay' kerek. Biraq, bir qatelikti u's' qai'talag'an adam – aqymaq. Bul jerde mag'an berilgen say'aldyn' astarynda «a'debi'etke kes'irek kelgenin'izge o'kinip qalg'an joqsyz ba?» degen say'al turg'any anyq. Joq, a'ri'ne. Menin's'e, a'debi'etke jan-jaqty zerttep, zerdelep, a'bden tolysqan s'ag'ynda kelgen de jo'n si'aqty.

— Endi jas by'yn o'kili aqyn, a'debi'ettany's'y Ai'nur To'ley' hanymg'a qoi'ylatyn say'al kitap jai'ynda. Kei'bir qalamgerler kitapti oqi'tyn kezde oqi' almadyq, kitaphanalarda ko'p otyry' kerek edi degen o'kinis'terin bildirip jatady. Siz s'e?

— Kitapqa qatysty o'kinis' mende de bar. Sebebi, mag'an a'debi'ettany's'y boly' u's'in barlyq kitaptardy oqyp, jan-jaqty bily' kerek degen bir tu'sinik qalyptasqan. Sonymen kez-kelgen kitapty qalai' da oqyp s'yg'y'g'a tyrystym. Osy kezde men y'aqytymnyn' ko'bin qajetsiz kitaptarg'a jumsap o'tkizip aldym ba dep qynjylamyn.

— Buryn qazaqtyn' dara tulg'alary Qadyr Myrza A'li, Muhtar Mag'ay'i'n syndy ag'a aqyn-jazy's'ylar ko'p jazatyn sekildi edi. Ma'selen, Sa'ken I'manasov ta otyz bes kitap jaryq ko'ripti. Sonda kei'ingi jastar kitap s'yg'ary'g'a qulyqsyz ba? A'lde az jazama? Bul u's' by'yn o'kilderine ten' qoi'ylg'an suraq.

Ai'nur To'ley':

— Qazir jastarda jazylyp ta, s'yg'yp ta jatqan kitaptar ko'p. Biraq men de bir de bir kitap s'yg'a qoi'g'an joq. Sebebi, meni «Osy menin' jazg'an o'len'derim oqyrmang'a kerek pe? Jurtqa qyzyq pa?» degen say'al oi'landyrady. Sol u's'in jazg'andarymdy kitap qyp s'yg'ary'g'a es' asyqqan emespin. Al kitaby s'yg'y'g'a ti'isti ko'p jas qalamgerler mag'an tirs'iliktin' qamymen ju'rgen si'aqty seziledi. O'i'tkeni olarg'a nan tay'yp, bala-s'ag'asyn asyray' kerek. Buryng'ydai' qalamaqy da joq. Sondyqtan, kei'ingi jastardyn' jazyp jatsa da kitaptarynyn' az s'yg'y'y qarajatqa da bai'lanysty g'oi' dei'min.

Da'y'ren Qy'at:

– Bul jerde  jastar az jazady, kitap s'yg'ary'g'a qulyqsyz dey'ge de kelmei'tin s'yg'ar. Kei'bir aqyn ko'p jazy'g'a qalyptasqan. Al, kei'birey' o'te az jazady, dag'dysy solai'. Ko'p  jazatyn jastardyn' qazirdin' o'zinde 5-6 kitaby baspadan s'yg'yp u'lgerdi. Olardyn' birazy memlekettik tapsyryspen, endi birazy jeke qolday's'ylardyn' qarjysymen de s'yqty. Ma'selen, men o'zim ko'p jaza almai'myn, kerisins'e az jazamyn. Bir taqyrypty uzaq oi'lanyp, ko'p qay'zai'myn. Ol a'bden dai'yn bolg'ans'a jari'alay'g'a  es' asyqpai'myn. Ba'lkim, tom-tom kitap s'yg'ary'g'a bolatyn s'yg'ar, biraq onyn' salmag'y bolmasa beker. Odan az da bolsa, elge bereri mol bolg'any jaqsy g'oi' dep oi'lai'myn.

Jumabai' S'as'tai'uly:

— Jalpy qazir jazylg'an a'rbir s'yg'armag'a syn ai'typ, mynay' jaqsy, mynay' jaman dep saralar jan joq. Tipti, qai' jazy's'ynyn' qai' den'gei'de ekenin ajyraty'dan qaldyq. Uly Abai': «Qazaq bir na'rseni men'gerei'in, bilim alyp qalai'yn degens'e, mal tapsam, aqs'a tapsam dep qana oi'lai'dy» – dei'di. Sol kisi ai'tqandai' bu'gingi adamdar da tek aqs'a men mal taby'dy ko'zdep ketti. Osy na'rse bizdi qurtyp jatyr. O'sirmei'tin de osy.

Salmaqty oi', saraly so'z ai'tylg'an u's' by'yn o'kilimen suhbat, ai'maqtag'y a'debi' salanyn' a'y'eskerlerine ry'hani' bir serpilis a'kelgeni anyq. Sebebi, u's' qalamger o'z o'mir ta'jiri'beleri arqyly jastarg'a jan'a bag'yt-bag'dar berip, qazaq a'debi'etinin' bu'gingi bi'igin atap ko'rsetti.

Bizdi TDKO qosyms'acynan oqy' yn'g'ai'lyraq! App Store-dan ju'ktey' u's'in.

Bo'lisy'
Share on FacebookTweet about this on TwitterShare on VKPrint this page

JAY'AP QALDYRY'

Please enter your comment!
Please enter your name here